Angst essen Seele auf in LLS 387. Huis voor (zéér) actuele kunst

In de Antwerpse Lange Leemstraat is de bescheiden 'ruimte voor actuele kunst' LLS 387 gevestigd. Nog tot 3 april zijn daar acht werken van Belgische kunstenaars te zien in de tentoonstelling Angst essen Seele auf. De titel van de expositie verwijst naar de gelijknamige film van Rainer Werner Fassbinder uit 1974. Die gaat over de romance tussen een 60-jarige West-Duitse vrouw, Emmi, en de Marokkaanse gastarbeider Ali. Hun liefde wordt bemoeilijkt door de xenofobe reacties in hun (naaste) omgeving, maar de film heeft een hoopvolle ondertoon.

R.R.-D.R.-11, ed. 1/3, Dirk Braeckman, 2011, zilvergelatinedruk, 180x120 cm

De tentoonstelling in LLS 387 gaat net als de film over angst. In de zaaltekst lezen we dat die emotie steeds vaker de motor van veranderingen wordt in onze hedendaagse maatschappij. Die stelling klinkt nog actueler na de verschrikkelijke aanslagen in Brussel afgelopen dinsdag (22 maart). In het doel van terrorisme zit dat gegeven van angst als katalysator van verandering vervat. De kunstwerken die in deze tentoonstelling zijn opgenomen, illustreren deze algemene sfeer van angst. Ze bieden een alternatief voor het beeldmateriaal dat we dag in dag uit via de media te zien krijgen. Een beeld dat, zoals het geval is bij de foto van Dirk Braeckman, donker is, en ook dreigend, maar minder dan journalistieke fotografie op gevoel inspeelt en meer op ons denken.
Op Braekmans foto is een prikkeldraad te zien die op een landkaart lijkt te liggen. Wie meer naar achteren stapt bij het kijken, ziet een gezicht verschijnen in de vorm van de prikkeldraad. Dat gezicht zie ik enerzijds als 'het gezicht van een natie', dat dreigend roept naar een buurland en voor frictie zorgt. Anderzijds kan het ook een pleidooi voor een meer menselijke houding zijn, waarbij verdeeldheid doorbroken wordt door het aanzicht van een medemens. Of is het een kreet van verontwaardiging? In ieder geval vind ik in dit werk droefenis terug die leidt tot een aanklacht. 

Zij die hier zijn zijn van hier, Walter Swennen, 2006, olieverf op doek, 40x50 cm

Zij die hier zijn zijn van hier, Walter Swennen, 2006, olieverf op doek, 40x50 cm

Een klein schilderij van Walter Swennen laat de kijker eveneens nadenken over nationale gevoelens en identiteiten. 'Zij die hier zijn zijn van hier', staat in onschuldige rode letters te lezen op een blauwgroene achtergrond. Het canvas is niet groot en totaal pretentieloos, en geeft daardoor alle voorrang aan dat onschuldige zinnetje. Maar schijn bedriegt! De vorm van het werk mag dan naïef en bijna kinderlijk overkomen, de boodschap is dat niet. 'Zij die hier zijn zijn van hier' is een credo dat vooral door linkse, maar misschien ook door rechtse partijen kan gebruikt worden. Dit werkje toont hoe we allemaal méér hetzelfde zijn dan het aanvankelijk lijkt. Swennen houdt ons een spiegel voor, laat ons daarin kijken en beseffen dat iedereen mens is.

Composition Trouvée, Guillaume Bijl, 1995, mixed media, 310x300x100 cm

Composition Trouvée, Guillaume Bijl, 1995, mixed media, 310x300x100 cm

Een derde werk dat me erg aansprak is er één van Guillaume Bijl. Zijn Composition Trouvée liet me vanzelf nadenken over het Belgische koloniale verleden. Een landkaart uit de jaren '50 wordt hier getoond samen met enkele andere 'gevonden voorwerpen'. De combinatie van een Stanley-achtige hoed en een luipaardvel doet meteen denken aan het hoofddeksel dat de "roi du Zaire" Mobutu steevast droeg. Op de landkaart van België zijn de rijkdommen van de grond getekend: koren, koeien, varkens, wortelen, bossen, ga zo maar door... Het resultaat is een compositie die de exploitatie van Congo als Belgische kolonie lijkt aan te klagen. In het licht van de titel van de tentoonstelling en de aanwezigheid van de andere werken, gaat het ook over méér: over de omgang met vreemde culturen, over Westers superioriteitsgevoel, over de verheerlijking van een natie-staat... Kortom: de betekenis van een werk wordt in deze tentoonstelling niet alleen uitgelokt door de kunstenaar zelf, maar ook door de werken van andere kunstenaars én de verwijzing naar Fassbenders film. 

Niet alle werken zijn even recent gemaakt, wat geenszins afdoet aan de actualiteitswaarde van deze tentoonstelling. De kunst die hier werd samengebracht slaagt erin een beeld te geven bij een 'gevoel', een 'sfeer', en dat is straf. Ik ga niet zeggen dat ik met een vrolijk gevoel buiten stapte, integendeel, maar dat kan ook niet altijd de bedoeling zijn. Het gaat in Angst essen Seele auf over échte problemen, die zwaar zijn en met veel nuance moeten aangepakt worden. Beeldende kunst kan helpen. Kunstenaars zijn moedig door hierover werk te maken. En wij als kijkers zijn dat ook, wanneer we ons laten aanzetten om verder na te denken.