Creatief omgaan met de vaste collectie in Museum Mayer van den Bergh

In het Antwerpse Museum Mayer van den Bergh worden af en toe tijdelijke tentoonstellingen georganiseerd. In juni mogen we de opening van "Goddelijke interieurs" verwachten, een expositie over kerkinterieurs uit de eeuw van Rubens, maar voorlopig is er enkel de vaste collectie te zien. "Wachten tot juni dus", denkt u misschien, zij het niet dat momenteel ook een capsule-tentoonstelling loopt die op een originele manier omgaat met de vaste opstelling in het museum.

Naar aanleiding van de dood van Jheronimus Bosch die 500 jaar geleden plaatsvond in 's-Hertogenbosch heeft het museum een soort van focus-tour opgesteld. Aan de hand van zeven verschillende werken wordt de bezoeker ingeleid in de invloeden die Bosch had op zestiende-eeuwse Vlaamse en Nederlandse schilders. Door nauwkeurige beschrijvingen van de werken leidt een handig en klein papieren boekje ons oog naar details die anders onopgemerkt zouden blijven.

Meester van de Heiligenfiguren, Verzoeking van Sint-Antonius, Brugge, ca. 1510-1520 (© Museum Mayer van den Bergh)

Meester van de Heiligenfiguren, Verzoeking van Sint-Antonius, Brugge, ca. 1510-1520 (© Museum Mayer van den Bergh)

Vier keer blijken op Bosch geïnspireerde figuren bij een afbeelding van de verzoeking van Sint-Antonius op het doek te verschijnen. De versie van de Meester van de Heiligenfiguren toont op het rechterpaneel de heilige Antonius die in een woestijn vreselijke visioenen en verlokkingen (de sexy naakte dame!) kan weerstaan. Onderaan het paneel is een 'kopvoetertje' te zien: een figuurtje met enkel een hoofd, armen en benen. Zowel de vrouw als het kopvoetertje zijn direct ontleend aan Bosch' drieluik over Sint-Antonius dat momenteel in Lissabon hangt!

Pieter Bruegel I, Dulle Griet, Antwerpen, 1561 (© Museum Mayer van den Bergh)

Ook Pieter Bruegel de Oude's Dulle Griet wordt aangestipt als een werk dat door Bosch beïnvloed werd. De Dulle Griet is een erg enigmatisch werk waarvan nog geen enkele kunsthistoricus de echte betekenis kent. Een sterke en krachtige vrouw staat op de voorgrond de hellemond in te kijken, terwijl er zich rond haar een hels tafereel afspeelt. Vlak voor de Dulle Griet zien we enkele figuurtjes waarin "Boschiaanse" elementen te zien zijn. Weer verschijnt een kopvoetertje, dat deze keer ook nog eens een lepel uit zijn aars heeft steken. Een visachtige hagedis en een levend tonnetje kijken samen met een angstaanjagende vogel de vrouw-figuur aan. Wat een fantasie moet Bosch gehad hebben om zulk een figuren te bedenken! Ook het coloriet van dit werk doet denken aan Bosch' taferelen van het Laatste Oordeel en Visioenen van het het Hiernamaals. Het felle rood en grauwe bruin creëren een dreigend effect. Nochtans toonde onderzoek van de Universiteit Gent aan dat het kleed van de Dulle Griet in een eerste versie felblauw was... 

Momenteel loopt er in 's-Hertogenbosch een belangrijke overzichtstentoonstelling over Bosch. Nu ik in Antwerpen een inleiding kreeg over de invloed die zijn werk had, wil ik nog liever naar Nederland. Want hoewel ik veel heb bijgeleerd, laat Museum Mayer van den Bergh me ook achter met veel vragen. Waardoor liet Bosch zich beïnvloeden? Zijn er schilders die hijzelf bewonderde? Baseerde hij zijn tekeningen op beschrijvingen in zogenaamde middeleeuwse "beestenboeken"? Nog tot acht mei loopt in het Noord-Brabants Museum de tentoonstelling "Jheronimus Bosch - Visioenen van een genie".

Ik vind dat er over het algemeen te weinig wordt gesproken over vaste collecties van musea. Het is natuurlijk logisch méér aandacht te geven aan tijdelijke tentoonstellingen, maar toch ook zonde niet te spreken over het moois dat permanent voor ons ophangt. Zeker wanneer er zoals in het Museum Mayer van den Bergh op zo een fijne manier mee omgegaan wordt! De focus-gids geeft gericht informatie en verplicht ons intensief en aandachtig te kijken. Wie niet al te veel tijd heeft, kan trouwens een fijne Quicktour volgen. Met hetzelfde concept (een boekje waarin nuttige korte uitleg staat) brengt die je op dertig minuten langs de tien topwerken van het museum. Best van al? Die Quicktour blijft gewoon àltijd beschikbaar. En de Dulle Griet loopt niet weg!