De triomfantelijke elegantie van Alexander Calder in Fondation Beyeler

Voor je werk naar een buitenlandse stad reizen en er aan verplichte museabezoeken onderworpen worden. Er bestaan wel ergere dingen. Nog nooit was ik bij een dergelijke gelegenheid echter zo met stomheid geslagen als toen ik Fondation Beyeler in Basel, Zwitserland bezocht. Dit moet een van de allermooiste musea ter wereld zijn. Naast de prachtige architectuur, zinderende lichtinval en fenomenale vaste collectie, kreeg ik er ook een uiterst geslaagde tentoonstelling van Alexander Calder en Fischli/Weiss te zien.

Vast collectie

Ernst Beyeler werd geboren in Basel, studeerde kunstgeschiedenis en economie en werd een van de voornaamste verzamelaars van moderne Europese kunst. Fondation Beyeler werd in 1982 gesticht door Beyeler en zijn vrouw Hilda, en ondergebracht in een gebouw van architect Renzo Piano. Tot de vaste collectie behoren klinkende namen als Piet Mondriaan, Pablo Picasso, Mark Rothko, Alberto Giacometti, Andy Warhol, Claude Monet en Louise Bourgeois.

Claude Monet, Le Bassin des Nympéas (detail). 

Claude Monet, Le Bassin des Nympéas (detail). 

Toch was het niet de collecte an sich die me in Basel omver blies; wel de presentatie en het perfecte samenspel van de kunstwerken met de architectuur. Het ultieme voorbeeld is de zaal met het werk “Le bassin aux Nymphéas” (1917-1920) van Claude Monet. Het werk bestaat uit drie canvassen en neemt een hele muur in beslag. Het is het enige kunstwerk in de ruimte. Aan de overkant staat enkel een comfortabele bank waar je van het uitzicht kan genieten. Door de gigantische glazen wand die de ruimte begrenst, krijg je zicht op een prachtige beeldentuin, waar het zonlicht op het glooiende gras valt. Het is moeilijk kiezen tussen de lonkende rust daarbuiten en de deels door natuurlijke zonnestralen verlichte vijver van Monet. Dankzij de vergelijking valt het des te meer op dat Monet als enige kunstenaar écht het licht heeft weten te vangen.

Calder en Fischli/Weiss

Alexander Calder werd geboren in Pennsylvania en was de zoon en kleinzoon van beeldhouwers. Zelf vatte hij ingenieurstudies aan. die hem later als kunstenaar dudielijk van pas zijn gekomen. Calder is uiteraard bekend voor zijn mobielen. Dit zijn beweeglijke metalen sculpturen die aan het plafond bevestigd zijn of op een sokkel staan. In de tentoonstelling in het Beyeler zijn echter ook gewone beeldhouwwerken van Calder te zien - die hij ‘stabielen noemde - en zelfs schilderijen. 

Een 'wire figure' van Calder. 

Een 'wire figure' van Calder. 

Ik was nog niet eerder bekend met Calders “wire figures”, sierlijke en verfijnde sculpturen gemaakt van één sliert buigzaam metaal. Aanvankelijk lijken het tekeningen tegen de witte muur, maar bij nader inzien komen ze er los van en bewegen ze zich in de ruimte. Ze staan voor wat Calder wil bereiken: de bevrijding van de singuliere lijn. In zijn mobielen maakt het perspectief zich volledig los van de zwaartekracht.

Fondation Beyeler plaatst Calders werken bovendien in dialoog met het oeuvre van het Zwitsers kunstenaarsduo Fischli/Weiss. Peter Fischli en David Weiss hanteren een drogere en minder poëtische visie dan Calder. De gemeenschappelijke deler tussen beide oeuvres is het onderzoek naar de zwaartekracht. Van Fischli/Weiss zijn in de tentoonstelling een heleboel fotografische werken aanwezig, die hun experimenten met de zwaartekracht en de natuurlijke orde van de dingen documenteren. Ze gaan echter niet zo ver dat ze hun werken compleet van de aarde losmaken, zoals Calder dat deed. De werken van Fischli/Weiss hebben meer iets van een experiment, waar Calder eerder een visueel gedicht lijkt te beogen.

Het poëtische van Calders werken schuilt niet enkel in de inspiratie die hij in de natuur vindt, maar vooral in het feit dat zijn mobielen effectief zweven. De werken overstijgen op die manier letterlijk de blik van de toeschouwer; ze zijn er niet aan onderworpen maar hebben aan autonoom bestaan. De uitzonderlijk verzorgde belichting in Fondation Beyeler - het hele plafond bestaat uit een soort gefilterde lichtbakken - doet de poëtische elegantie van Calders oeuvre alle eer aan.

 

 


De tentoonstelling ‘Alexander Calder & Fischli/Weiss’ loopt nog tot 4 september 2016 in Fondation Beyeler, Riehen/Basel, Zwitserland.