De beste werken op Contour Biënnale 8: Polyphonic Worlds: Justice as Medium

Mechelen is tweejaarlijks het toneel van Contour, de biënnale voor bewegend beeld. De achtste editie kreeg als titel Polyphonic Worlds: Justice as Medium. De nadruk op rechtspraak en rechtvaardigheid (en het verschil daartussen) heeft te maken met stadsfestival OP.RECHT.MECHELEN, dat de vierhonderdste verjaardag van rechtsspraak in de Lage Landen viert. De meeste werken in Contour kaarten dan ook een onderwerp aan waarvan de rechtvaardigheid dubieus is: kolonialisme en het lot van gekolonialiseerde volkeren, het oneindig ontginnen van ertsen aan de andere kant van de wereld, oorlogvoering en discriminatie zijn slechts enkele vertegenwoordigde thema’s. Daarnaast leggen enkele kunstwerken gaten in het rechtssysteem bloot en bevragen ze de singulariteit van het concept waarheid. Met een titel die verwijst naar de middeleeuwse polyfone muziek, lijkt Contour te suggereren dat er niet één waarheid is, maar steeds verschillende evenwaardige stemmen.

Lawrence Abu Hamdan, The Recovered Manifesto of Wissam. 

Lawrence Abu Hamdan, The Recovered Manifesto of Wissam

Contour Biënnale 8 verenigt de werken van 25 kunstenaars of collectieven en is verspreid over zes locaties in Mechelen. Vooral op een zonnige dag is een uitgebreid bezoek / stadswandeling absoluut aan te raden, maar voor wie iets minder tijd heeft, of vreest dat de vermoeidheid vroegtijdig zal toeslaan: hieronder een selectie van de werken die ik persoonlijk het meest interessant, origineel, fascinerend, triggerend vond. Omdat deze lijst geenszins een hiërarchie is - niks geen top of rating, gewoon een selectie waar iedereen het zijne van mag vinden - zijn de gekozen werken alfabetisch geordend op achternaam van de kunstenaar.

 

Lawrence Abu Hamdan, The Recovered Manifesto of Wissam (2017)

In een gebergte in Libanon worden de tapes van oude cassettes in fruitbomen gehangen om insecten en vogels op een afstand te houden. Daar vond Lawrence Abu Hamdan, puur toevallig, een mini-cassette, waarvan hij de inhoud probeerde te reconstrueren. De opname blijkt een voordracht van een verder ongekende spreker, die zichzelf Wissam noemt, te bevatten over het islamitisch principe Taqiyya. “Taqiyya wordt vaak geïnterpreteerd als het recht om te liegen. Het staat niet gelijk aan liegen, maar ook niet aan niet liegen,” vertelt Wissam.

In de binnentuin van het Hof van Savoye, het gerechtshof in Mechelen, is de gereconstrueerde stem van Wissam duidelijke te horen. In de bomen hing Abu Hamdan andere tapes om zijn werk te contextualiseren. Precies door deze locatie, in het kloppende hart van de vierhonderd jaar oude rechtsspraak in Mechelen, laat de kunstenaar een stem weergalmen die de waarheid als fundament van de rechtsspraak in vraag stelt.

 

Yann Le Masson, Olga Poliakoff, René Vautier en Frantz Fanon, J’ai huit ans (1961)

Bij zijn aanvankelijke publicatie werd de film J’ai huit ans met enorme controverse ontvangen. Het werk werd door de Frans politie in beslag genomen en de vertoning ervan was nog tot in 1973 verboden. De documentaire toont kindertekeningen, gemaakt in vluchtelingenkampen tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. Terwijl de ene gruwelijke scène na de andere de revue passeert, zijn de kinderen zelf aan het woord om hun tekeningen te verklaren. De Frans filosoof Frantz Fanon wist perfect wat hij deed toen hij deze aangrijpende getuigenissen verzamelde: oorlogsgruwel klinkt nog tien keer erger uit een kindermond.

Dat bewijst ook het filmpje, dat recent massaal op social media gedeeld werd, waarin kinderen herhalen welke racistische opmerkingen ze soms te horen krijgen. Precies omdat die harde woorden uit een kindermond komen, kunnen ze als bewustmaker zeker tellen. J’ai huit ans heeft een gelijkaardig effect. De tekeningen spreken voor zich, maar de getuigenissen van de makers doet stilstaan bij de psychologische effecten die een oorlog op lange termijn zou kunnen hebben.

 

Ritu Sarin & Tenzing Sonam, Burning Against the Dying of the Light (2015-2017)

Ritu Sarin & Tensing Sonam, Burning Against the Dying of the Light.

Ritu Sarin & Tensing Sonam, Burning Against the Dying of the Light.

Oorspronkelijk waren ze documentairemakers, maar gradueel evolueerden ze naar een meer artistieke aanpak. De werken van Ritu Sarin en Tenzing Sonam hebben bijna allemaal de bezetting en onafhankelijkheidsstrijd van Tibet als onderwerp. In De Garage in Mechelen vullen ze twee ruimtes met hun belichtingen en interpretaties van het conflict. Een film met eerder documentaire insteek toont een Tibetaanse non, die zeven jaar in een Chinese gevangenis doorbracht wegens het deelnemen aan een vreedzame protestmars. Na haar vrijlating kreeg ze politiek asiel in Brussel, waar ze nu verblijft. Naast de video worden een aantal Chinese wetten geprojecteerd die elk contact met Tibetanen, elke verering van de Dalai Lama en elke Facebookpost in verband met de Tibetaanse bezetting verbieden.

Een ander indrukwekkend stuk van dit duo is een traditionele gebedsmolen, waarin een video gemonteerd is in verband met de zelfverbrandingen van Tibetaanse monniken. De houten gebedsmolen is aan de buitenkant versierd met uitgesneden mantra’s en aan de binnenkant gevuld met gebedsteksten. De molen draait en regelmatig is een bel te horen die symbool staat voor het loslaten van zegeningen op de wereld. De zelfverbrandingen op zich is verontrustend, maar kadert ook in het boeddhistische geloof, waarin het lichaam niet heilig is. Het leven is dat wel, en is immers eeuwig en universeel. De verbranding van het lichaam wordt dus niet als een vernietiging gezien, maar als de constructie van een nieuwe vorm. Het contrast met de gebedsmolen benadrukt echter vooral de geweldadigheid ervan.

 

Ana Torfs, Anatomy (2006)

Tijdens een kunstenaarsresidentie in Berlijn, voerde Ana Torfs archiefonderzoek naar de moord op Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg, oprichters van de Duitse Communistische Partij, in 1919. Ze vond een veelheid aan getuigenissen, die elkaar soms bevestigen en dan weer tegenspreken. In Anatomy, een installatie met in totaal drie video’s, grijpt ze dit voorbeeld aan om de rechtspraak als systeem in vraag te stellen. Vijfentwintig acteurs interpreteren de getuigenissen. Een filmopname van zeventien mensen in een aula evoceert de jury die op basis daarvan een oordeel moet vellen.

Door op de gezichten van de acteurs in te zoomen benadrukt Torfs de individuele menselijkheid van elk afzonderlijk jurylid. Een eigen achtergrond, een eigen visie, een eigen karakter – iedereen heeft een andere waarheid en zal getuigenissen op een eigen manier interpreteren, net zoals de getuigen ook een eigen versie van de gebeurtenissen geven. Torfs toont hiermee aan dat er niet één waarheid kan bestaan. Hoewel feiten heel relatief zijn, is dat waar het rechtssysteem op gebouwd is. Hoewel er niet één waarheid is, wordt er wel één eenduidig oordeel geveld. Ana Torfs legt met Anatomy de fragiliteit van dit systeem bloot.

Ana Torfs, Anatomy. ©Ana Torfs.

Ana Torfs, Anatomy. ©Ana Torfs.

 

Ho Tzu Nyen, NO MAN II (2017)

Ho Tzu Nyen, NO MAN II. ©Ho Tzu Nyen. 

Ho Tzu Nyen, NO MAN II. ©Ho Tzu Nyen. 

Volwassenen, kinderen, skeletten, anatomische figuren, avatars, farao’s, ruimtevaarders en veel meer anderen - allemaal tot leven gebracht met CGI - vormen samen een koor. Het lied dat ze zingen is een pleidooi voor samenhorigheid: “no man is an island entire of itself / every man is a piece of the continent”. Hun stemmen hebben iets bezwerends, waardoor je als kijker ook blijft kijken. Ho Tzu Nyen biedt in zijn film NO MAN II een poëtisch verruimd perspectief op ‘menselijkheid’.

De identificatie en definitie van het begrip ‘mens’ op politiek en/of juridisch niveau wil al eens afwijken van de werkelijkheid. Nyen weigert een binaire of zelfs maar begrensde blik te aanvaarden. De diversiteit van mensen is oneindig en toch vormen al deze unieke individuen ook samen een gemeenschap. NO MAN II is een pleidooi voor diversiteit, aanvaarding en humaniteit.

 

Otobong Nkanga, Reflections of the Raw Green Crown (2014) en Tsumeb Fragments (2015)

Met haar multimediale installatie in het Schepenhuis bevraagt de Nigeriaans-Belgische kunstenares Otobong Nkanga de omstandigheden en gevolgen van ecologisch kolonialisme. Haar video Reflections of the Raw Green Crown was eerder te zien in M HKA en staat stil bij mineralen die massaal aan de ene kant van de wereld worden ontgonnen, maar aan de andere kant van de wereld worden geconsumeerd. Ze legt een parallel tussen deze grondstoffen en haar eigen migratieachtergrond.

Otobong Nkanga, Reflections of the Raw Green Crown (film still). ©Otobong Nkanga. 

Otobong Nkanga, Reflections of the Raw Green Crown (film still). ©Otobong Nkanga. 

Naast de video maakt Nkanga met de mineralen ook een installatie, die specifiek ingaat op de ontginning van ertsen in de berg Tsumeb in Namibië. De nu verlaten mijn werd aanvankelijk manueel ontgonnen door de lokale bevolking, maar later industriëel geëcploiteerd door de Duitse kolonisatoren. De berg, die ooit de bijnaam Groene Heuvel droeg, maar nu de vorm van een gigantische krater heeft, is slechts een voorbeeld van de ecologische aspecten van kolonisatie. In een kleine bijhorende video vertelt een vroegere mijnwerker hoe de gevolgen voor het landschap en de lokale bevolking nooit overwogen werden.

In Huis De Clippel, een andere locatie van de biënnale, onderzoekt ook Susanne M. Winterling de ecologische impact van het ‘capitaloceen’. Eerder dan een aanklacht zoekt haar multimediale installatie een levensles in de ecologische solidariteit van sommige soorten. Met name sommige algen brengen het ecologisch overleven van andere soorten niet in gevaar door hun samenleving. Uit het gedrag van deze niet-menselijke actoren te onderzoeken probeert Winterling de aanzet te geven voor voorstellen van alternatieve maatschappelijke structuren.



Contour Biënnale 8: Polyphonic Worlds: Justice as Medium loopt tot 21 mei 2017 in het centrum van Mechelen. Meer informatie, zowel praktisch als theoretisch, is te vinden op de website.