De dame en de eenhoorn

Eén van de "minder bekende" Parijse musea is het Musée de Cluny, het Franse nationale museum voor middeleeuwse kunst. Geen indrukwekkende stationshal à la Musée d'Orsay, geen eindeloze gangen vol tableaux zoals in het Louvre, maar wel gezellige wanorde en zes absolute topstukken.

l'Ouïe

De chef d'œuvres van het museum zijn zes wandtapijten, die stuk voor stuk een oppervlakte van minstens negen vierkante meter bedekken. De kartons voor deze tapijten werden gemaakt in Parijs, maar het weven ervan gebeurde in Vlaanderen. De opdrachtgever was een lid van de Franse adellijke familie Le Viste. Hun wapenschild is te zien op de vlaggen die steeds door een eenhoorn en een leeuw worden vastgehouden. Deze serie is bekend onder de naam La Dame à la licorne, wat vertaald 'De Dame en de eenhoorn' wordt. Ze wordt door velen beschouwd als één van de hoogtepunten van de laatmiddeleeuwse kunst. Kenmerkend is de millefleur-stijl, waarbij de achtergrond een mozaïek van bloemen is.

Detail van l'Odorat

Wat is op de tapijten te zien? Vele interpretaties lopen naast elkaar, wat te maken heeft met de ingewikkelde symboliek van de afbeeldingen. Eenhoorns zouden alleen gevangen kunnen worden door een maagd en staan dus symbool voor zuiverheid, kuisheid en soms ook genade. Tegelijkertijd roept het beeld van een eenhoorn vaak een erotische interpretatie op. De banden met de hoofse cultuur en ridderepiek zijn ook snel gelegd... Dit maakt de tapijten juist fascinerend: iedereen ziet er iets anders in, en de discussie die daaruit volgt, maakt kijken spannend. 

Over het algemeen wordt aangenomen dat de tapijten de vijf zintuigen verbeelden. In de middeleeuwse hiërarchie zijn dit de tast, de smaak, de geur, het gehoor en het zicht. Meermaals wordt het zintuig op de achtergrond "herhaald" door een aapje, dat bijvoorbeeld een stuk fruit eet of aan een bloem ruikt. Het zesde tapijt, hieronder afgebeeld, is dan ook waar het mysterie van de Dame en de eenhoorn om draait.

À mon seul désir

Dit tapijt is het grootst en verschilt van de anderen door de aanwezigheid van een tent. Bovenaan staat daar 'à mon seul désir' te lezen. Dit kan van alles betekenen, gaande van 'mijn enige verlangen' tot 'bij mijn verlangen alleen' en 'aan mijn enige liefde' wanneer verlangen geïnterpreteerd wordt als liefde. Op het tapijt is te zien hoe een dienstmeisje juwelen aanbiedt aan haar dame. Neemt deze er één uit de doos, of legt ze er één terug? In dat tweede geval kan geopperd worden dat ze haar verlangens - en daarmee ook haar zintuigen - overstijgt. Neemt ze er één uit de doos, dan gaat het om het verlangen naar iets, wat wijst naar innerlijk gevoelen. De focus op het innerlijke lijkt in ieder geval de kern van dit tapijt: het maakt duidelijk dat de mens in staat is te smachten, te verlangen, lief te hebben. Het "zesde zintuig" is dan... het hart?

La Vue

In 2000 bracht Marie-Elisabeth Bruel, een Franse kunsthistorica, een nieuwe interpretatie aan. Volgens haar zouden de wandtapijten zes ridderlijke deugden uit de Roman de la rose van Guillaume de Loris (en dus niet van de misogyne Jean de Meung) afbeelden. Het gaat hier om openhartigheid, vrolijkheid, schoonheid, vrijgevigheid, maar ook ijdelheid, en luidheid. Deze interpretatie, die volgens sommigen te veel de iconografie op de tapijten negeerde, zorgde vervolgens voor nieuw onderzoek. Dulce Maria Gonzalez Doreste meent in de tapijten de ontwikkeling van een hoofse liefdesrelatie te zien, waarin de eenhoorn symbool staat voor een minnaar. Het spel met de spiegel en het knielen van de eenhoorn in La Vue doen denken aan de vluchtige blikken en subtiele aanrakingen van flirtende geliefden. Het tapijt Le Toucher krijgt plots een erg erotische dimensie en À mon seul désir is in deze interpretatie opnieuw een afbeelding van intens verlangen. Zo is de cirkel rond. Bij elke interpretatie keert hetzelfde motief terug: de mens die in staat is emoties te beleven.