Heilige boeken

Rome, Mekka en Jeruzalem in Antwerpen. Heilige Plaatsen, Heilige Boeken
Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience
19.09 > 21.12 2014

heilige boeken

In de Nottebohmzaal van de Antwerpse erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience liggen nog tot eind december enkele oude boeken. Ja, op het eerste zicht gewoon 'boeken'. Ze zijn vergezeld van boekrollen, enkele afzonderlijke vellen perkament en een drietal voorwerpen. Als tweeluik van de expo Heilige Plaatsen, Heilige Boeken in het Museum Aan de Stroom wil deze verzameling boeken inzicht geven in de belevenis en studie van de drie 'godsdiensten van het boek': het jodendom, het christendom en de islam.

Dat lukt, voor zover we als toeschouwer inderdaad verschillen kunnen ontdekken tussen de joodse boekrollen, de middeleeuwse bijbels en islamitische korans. In de bezoekersgids wordt geen vergelijking gemaakt, helaas. In ieder geval is het wel meteen duidelijk dat drie verschillende geschriften (Hebreeuws, Latijn en Arabisch) en drie illustratie-tradities de geloofsgrenzen afbakenen. Maar wat ook naar voor komt uit de expo zijn de verschillende boektradities binnenin de godsdiensten. Zo ziet een Noord-Afrikaanse koran (19e eeuw) er uitdrukkelijk anders uit dan een 16e eeuwse Osmaanse koran. De eerste is eerder geometrisch, en bovendien veel 'ruwer', terwijl de laatste een ingewikkeld patroon van organische vormen toont. Beide zijn bijzonder.

Bijbel van Anjou, handschrift op perkament, Napels (14e eeuw), Maurits Sabbebibliotheek, FTRW, KU Leuven, Collectie Grootseminarie Mechelen, Leuven, cod. 1

Bijbel van Anjou, handschrift op perkament, Napels (14e eeuw), Maurits Sabbebibliotheek, FTRW, KU Leuven, Collectie Grootseminarie Mechelen, Leuven, cod. 1

Maar waarom steeds focussen op verschillen? De gelijkenissen die uit de toonbanken in ons gezicht springen zijn even sterk. De sacrale boeken zijn allemaal met een bijzonder grote zorg gemaakt (wat moet die Gutenberg eindeloos werk hebben gehad met zijn letterzetting!) en zijn vaak rijk in materiaal en inhoud, maar evengoed rijk aan fantasie. Geloof en kunst reiken elkaar de hand: samen brengen ze in verrukking. De middeleeuwse Bijbel van Anjou is op een quasi-symmetrische wijze met kleine dieren- en mensenfiguren verlucht. Ik miste een vergrootglas bij deze codex... Om te kunnen blijven kijken! De joodse thorarol die wordt tentoongesteld in een nis geeft een architecturale dimensie aan het woord van God. In de praktijk werd ze bevestigd aan houten dragers en bewaard in een ark. Als waardevolle (kunst)voorwerpen vinden deze boeken elkaar, ongeacht de eeuw of traditie waarin ze thuishoren.

De oude Nottebohmzaal geeft de rust en ruimte die deze boeken nodig hebben. Ze passen in een bibliotheek, waar een zachte gloed opstijgt uit de tentoonstellingsboxen en de vloer kraakt bij elke voetstap. Geen ingewikkeld parcours, geen grote borden met informatie: gewoon deze voorwerpen en de kijker. We gaan binnen in een bibliotheekzaal, maar krijgen bij het buitengaan het gevoel in een godshuis geweest te zijn.