Hoe York verrast. Grisaille in gotische bogen

Wie 'York' zegt, zegt 'Minster'; en wie verder denkt, denkt 'middeleeuws'. De kleine stad in het noorden van Engeland lokt jaarlijks bijna zes miljoen toeristen, waarvan een groot deel doorreist naar Schotland. Dat plezier had ik niet, maar York is er wel in geslaagd om op één namiddag een fijne indruk na te laten. Dat terwijl de kathedraal, één van Yorkshire's hoofdattracties, gedeeltelijk gerenoveerd wordt. De glas-in-lood-ramen aan de oostzijde van de gotische kerk zijn volledig uit elkaar gehaald, worden nu gekuist en dan weer samen gepuzzeld. Een werk dat nog jaren in beslag zal nemen en Europa voorlopig berooft van het zicht op haar grootste middeleeuwse glasraam. Om die grootsheid even heel duidelijk te maken: de East End en de Great East Window bestrijken samen de oppervlakte van een tennisveld.

The Five Sisters

Maar zelfs zonder de kleurenpracht aan het einde van de kooromgang weet York Minster te betoveren. Aan de noordkant van het transept zag ik een glasraam zoals ik er nog nooit één gezien had. Bijna helemaal grijs. Even dacht ik dat het gewoon vuil was, maar mijn opa-mediëvist die mee de kerk bezocht, diepte de term 'grisaille' uit mijn geheugen op. Die wordt gebruikt in de schilderkunst en gaat dan om een schildering (en dat kan ook een fresco zijn, of een tekening) die verschillende schakeringen van één kleur gebruikt. Grisaille komt van het Franse gris, maar kan ook van toepassing zijn op een met bruintinten gemaakt werk. Voor glasramen bestaan er twee verschillende toepassingen van de term 'grisaille'. De eerste is een glasraam dat volledig bestaat uit wit glas en waar de loden verbindingsstukken de tekening maken. De grisaille in de kathedraal van York is niet deze soort, maar samengesteld met Cistercian glass, populair in de dertiende eeuw en vooral bij de - hoe raad je het - Cisterciënzers. In York is het glas dus niet wit, maar grijs. Die kleur heeft het gekregen door een beschildering met patronen van bladeren of stengels. 

Raam 1, paneel 1

Raam 1, paneel 1

Het glasraam in kwestie staat bekend als The Five Sisters Window, een benaming waarvan men de oorsprong alleen maar kan raden. Vermoedelijk luidde de oorspronkelijke raam The Five Cistercians, maar de abdij naast de kathedraal is nooit een Cisterciënzer-abdij geweest. Op één of andere manier moet het laatste woord in Sisters veranderd zijn, maar niemand weet hoe en waarom. Uiteindelijk doet zo iets er niet al te veel toe, hoewel het wel bijdraagt aan een mysterieuze kantje van dit bijzondere middeleeuwse erfgoed..

Raam 3, paneel 1: Daniël in de leeuwenkuil

Raam 3, paneel 1: Daniël in de leeuwenkuil

The Five Sisters zou rond 1260 afgewerkt zijn en bevat meer dan honderdduizend stukjes glas. Het lood dat ze aan elkaar lijmt, vormt een essentieel onderdeel van het werk omdat dat de eigenlijke tekening maakt. Die tekening is zeer geometrisch en deed me zelfs wat denken aan de versiering in islamitische godshuizen, waar menselijke figuren volledig ontbreken. Enkele stukjes gekleurd glas maken de patronen duidelijker. In verschillende cirkels is telkens weer een ander patroon te zien. Een totaal van vijf hoge en gedecoreerde glasramen maakt dat je als kijker alleen maar overweldigd kan zijn. Helemaal boven de grote glasramen zijn nog vijf kleinere met glaswerk gevulde spitsbogen te zien. Er is maar één paneel glas dat echt afwijkt van het geheel. Daarin is het Bijbels verhaal van Daniel in de leeuwenkuil te zien. Het is nog een eeuw ouder dan de andere panelen, maar het is onduidelijk wanneer het in het geheel is gevoegd en waarom. Om eerlijk te zijn: ik genoot meer van de geometrische patronen. Een genot dat trouwens puur esthetisch was, maar me daarna wel de drang gaf om dieper na te denken bij de techniek en de ontstaanscontext van dit glasraam. Een kleine (kunst)historische sensatie, laat ons zeggen. 

Emma Biggs, Clay End, 2009

Emma Biggs, Clay End, 2009

En ik ben duidelijk niet de enige! Tijdens die verdere exploratie stootte ik op twee hedendaagse kunstenaars die in 2009 twee werken in de kathedraal plaatsten die rechtstreeks in dialoog gingen met The Five Sisters. Emma Biggs en Matthew Collins maakten een mozaïek en een collage van canvassen om in de York Minster tentoon te stellen. Hun opzet was om de link tussen geschiedenis, schoonheid en hard werk te tonen. Afgaande op fotomateriaal en een korte documentaire lijkt hun resultaat een mooie en serene installatie te zijn geweest. Met name de grote mozaïek Clay End die Biggs maakte met middeleeuwse potscherven heeft een aangenaam natuurlijk kleurenpalet en maakt inderdaad een erg fysieke verbinding met de geschiedenis. Net als bij The Five Sisters lijkt een "grote boodschap" te ontbreken, is er geen "intellectuele inspanning" van de kijker vereist, maar sijpelt de verwondering binnen via het oog. Clay End mag dan nu niet meer te zien zijn in York, het glasraam blijft er hopelijk een nieuwe achthonderd jaar stralen. Tijd genoeg om eens een kijkje te nemen...