(Ver)koop uw schuld: onbaatzuchtigheid als zelfzucht

Heeft u soms last van schuldgevoelens? Vast wel. En anders worden ze u snel genoeg aangepraat; er zijn redenen te over om u schuldig te voelen. Maar niet getreurd, de Duitse performance-kunstenaar Julian Hetzel neemt met Schuldfabrik die overtollige ballast graag van uw schouders. Hoe dat kan, komt u te weten tijdens de rondleiding in de Gentse galerij Carrington (liep t/m 25/11). In een interactieve wandeling - tegelijkertijd installatie en toneel - steekt Hetzel de draak met ons huidige marktdenken, waarin de weg naar zelfverbetering en een betere wereld hand in hand met onze portemonnee gaan.

© Wolf Silveri, Julian Hetzel

© Wolf Silveri, Julian Hetzel

Als antwoord op uw tekortkomingen prijst de ironische Hetzel u een product aan, wat anders? SELF, een limited edition stuk zeep, biedt u de kans om het openstaand conto van uw geweten te sussen. Met dit product reinigt u niet alleen uw handen maar ook uw geest. Het magische ingrediënt: anoniem gedoneerd menselijk lichaamsvet dat werd gewonnen uit liposuctie. Niets dat uw huid even lekker soepel en zacht houdt!

© Wolf Silveri, Julian Hetzel

© Wolf Silveri, Julian Hetzel

Bij wijze van overgangsritueel mogen de toeschouwers de zeep zelf uitproberen in de pop-up human soap store, waar ze worden ontvangen alvorens het “labyrint” in te mogen. Het traject dat ze daarna in groepjes van vier doorlopen, leidt achtereenvolgens langs een onvergeeflijke toiletdame die elk een biechthokje toewijst, een plastisch chirurge die een liposuctie aanprijst en demonstreert op een ‘geanestheseerde patiënt,’ een laboratorium, en twee gekleurde arbeiders die met bloed, zweet en tranen de zeep verpakken.

De heilzame, rituele waarde die vet heeft in het werk van Joseph Beuys, is hier vervlogen. Tegenwoordig willen we er liefst zo weinig mogelijk van.

De rit eindigt bij de CEO, die de productieve kracht van schuld van de hand doet. De heilzame, rituele waarde die vet heeft in het werk van Joseph Beuys, is hier vervlogen. Tegenwoordig willen we er liefst zo weinig mogelijk van. De CEO tekent een diagram op het televisie-achtige glas dat hem van de toeschouwers scheidt: om vet voelen we ons schuldig. We associëren het met gemakzucht en onmatigheid: of u uw bord nu mooi leegeet of niet, in Afrika zijn er kinderen met honger. Het neokoloniaal schuldgevoel dicteert dat de westerling over weelde beschikt omdat ‘zij’ het niet hebben.

De oplossing, althans in Hetzels installatie, is duidelijk: koop een SELF. Voor elk stuk dat de bezoeker koopt wordt er een stuk geschonken aan arme Malawiërs, en met de opbrengst van de verkoop krijgen zij nog proper water op de koop toe. De twee negatieven van vet en schuld met elkaar vermenigvuldigd heeft als uitkomst SELF, zoals in de wiskunde geldt dat “- x - = +”. Méér nog, bezoekers van de pop-up human soap store krijgen een speciale korting, alleen maar win-win dus.

© Wolf Silveri, Julian Hetzel

© Wolf Silveri, Julian Hetzel

(...) uiteraard gaat het hier niet om het helpen van anderen, maar draait het de eerste plaats allemaal om ons-zelf, verkrampte westerlingen, en onze zoektocht naar absolutie en perfectie.

Met Schuldfabrik doet Hetzel de grens tussen theater, installatie en realiteit vervagen. De CEO kijkt u zo indringend aan dat u bijna vergeet dat u in een toneelvoorstelling zit, en misschien niet eens opmerkt dat wat hij eigenlijk opschrijft het volgende is - x - +. Voor de goede verstaander zitten er vele knipogen in deze voorstelling, die de grens opzoekt tussen kunst en realiteit. Neem de naam van de zeep: uiteraard gaat het hier niet om het helpen van anderen, maar draait het de eerste plaats allemaal om ons-zelf, verkrampte westerlingen, en onze zoektocht naar absolutie en perfectie.

Het helpen van anderen is daar het middel toe, geen doel op zich. Het reduceren van Zwart-Afrika tot een allegorie van hulpbehoevendheid creëert een afzetmarkt voor onze neo-christelijke schuldgevoelens, die in een dynamiek van vraag en aanbod onafgebroken worden geregenereerd. Wanneer uw eigen schuldgevoel u wordt verkocht als handelswaar wordt u dubbelblind gemaakt: zowel de Afrikaanse veelzijdigheid als niet-Afrikaans leed worden verdoezeld. Tenminste, dat is mijn interpretatie. Het mooie aan deze voorstelling is dat zij nooit vervalt tot pedanterie. Net door zich de taal van de markt eigen te maken, is zij het best in staat om de barsten erin te thematiseren. Net zoals het aan de toeschouwer is om zich door de installatie te bewegen, is het ook aan hem of haar om verbanden te leggen en conclusies te trekken. Dit alles wordt gehuld in een toon van vrijblijvendheid - net als op de markt is Hetzels werk “te nemen of te laten.”