Door de bril van de schilder: Luc Tuymans' 'Glasses' in het MAS

Weinig Belgische hedendaagse kunstenaars krijgen zoveel aandacht als Luc Tuymans. Zijn tentoonstelling in het MAS is dan ook alom besproken in de pers en belooft één van de meest bezochte zomertentoonstellingen te worden. Over het uitgangspunt van 'Glasses' - portretten van mensen met een bril - was ik aanvankelijk sceptisch. Met gemengde gevoelens trok ik naar het MAS om er mijn verwachtigen aan mijn beleving te toetsen. 

Luc Tuymans, "The Heritage VI" (1996)

Luc Tuymans, "The Heritage VI" (1996)

Tentoonstellingen in het MAS zijn scenografisch altijd erg verzorgd. De sober geschilderde muren, de gebalanceerde plaatsing van de werken en de intieme belichting maken automatisch een goede indruk. 'Glasses' wordt geïntroduceerd door twee quotes van Tuymans, waarin hij verklaart dat een bril de fysionomie ingrijpend verandert. De bril is een scherm die het rechtstreekse zicht op iemands blik belemmert. Toch is het een universeel vanzelfsprekend object.

Maar al snel gaat de tentoonstelling voorbij aan het eenvoudige concept van 'de bril'. Een achteruitkijkspiegel, een autoraam, een constructie met glazen discussen - in het prachtig kwetsbare "Idol (after work by Carla Arocha)" - en de iPhone zijn evenzeer "glasses": objecten die ons een (andere) visie op de werkelijkheid bieden of ons ervan afschermen. 

Ook achter de portretten van mensen met een bril gaat meestal een dieperliggend verhaal schuil. Zo zijn de ogen van Joseph Milteer in "The Heritage VI" door zijn bril erg uitvergroot. Hierdoor lijkt de man nog goedmoediger dan zijn blonde kuif, zijn bolle wangen en zijn grote glimlach al deden uitschijnen. Schijn bedriegt echter, want de man die we op basis van dit portret een oneindige vriendelijkheid zouden toedichten, was eigenlijk leider van de Ku Klux Klan. Zijn naam wordt ook genoemd in het dossier rond de moord op JFK. 

Kernstukken van de Belgische moderne kunstgeschiedenis

Absolute topstukken van deze tentoonstelling, en bij uitbreiding van Tuymans' oeuvre, zijn de portretten van Koning Boudewijn en Patrice Lumumba. Dankzij hun geniale positie in de zaal zouden Boudewijn en Lumumba elkaar perfect vanuit een ooghoek kunnen zien, maar dat doen ze niet. Allebei staren ze koppig voor zich uit. Opmerkelijk bij de vergelijking tussen deze twee portretten is de verschillende uitstraling die hun bril hen geeft. Boudewijns blik is door zijn bril vervaagd, haast onzichtbaar, terwijl de fonkeling in de ogen van Lumumba net versterkt wordt door zijn bril. Lumumba is hier een toonbeeld van menselijkheid, terwijl de Belgische koning de statische en onwrikbare (koloniale) macht verbeeldt. 

Luc Tuymans, "Lumumba" en "Mwana Kitoko" (beide 2000)

Luc Tuymans, "Lumumba" en "Mwana Kitoko" (beide 2000)

Al een aanzienlijk aantal jaren geleden zag ik voor het eerst een reproductie van Tuymans' "Lumumba". Ik kreeg er zelfs les over tijdens mijn opleiding kunstgeschiedenis. Dit is echter het soort werk dat je in het echt moet zien, omdat er een vreemde magische energie van uitgaat. Dit is ook één van de werken waaruit het fundamentele verschil tussen fotografie en schilderkunst blijkt. De honderden foto's die ik al van Lumumba zag, hebben misschien een documentaire waarde, maar dit schilderij gaat heel vlot in dialoog met de kijker. Lumumba's appèl is onmiskenbaar. Tuymans creëert, met zijn typisch herkenbare verfstreken, de illusie Lumumba persoonlijk ontmoet te hebben. 

Flater van formaat

De ruime zalen van het MAS bieden de bezoekers (ook wanneer ze met velen zijn) de kans om elk werk nauwkeurig in zich op te nemen en een ontspannende tijd in de tentoonstelling door te brengen. Bijna elk portret maakt een appèl naar de toeschouwer. Er hangt een voelbare verbondheid tussen de verschillende werken, maar ook tussen de verschillende levensverhalen waar de portretten, de blikken en de brillen getuigen van zijn. In die zin is het jammer dat de biografie van de geportretteerden niet in de tentoonstelling te lezen zijn.

Luc Tuymans, "Issei Sagawa" (2012)

Luc Tuymans, "Issei Sagawa" (2012)

Gelukkig hoorde ik van een gids dat de "Flemish Intellectual" Ernest Claes moet voorstellen, wiens bril, als symbool voor intellectualiteit, de hoofdrol speelt in het schilderij. Daarnaast vernam ik het bijzondere en gruwelijke verhaal van Issei Sagawa, een kannibaal die in de jaren tachtig een Nederlandse vrouw vermoordde en opat, maar door de Japanse politie na een jaar werd vrijgelaten omdat hij van goede komaf was. Hij loopt nog steeds vrij rond in Tokyo. 

Het ontbreken van tekstuele uitleg, die niet bij elke tentoonstelling wenselijk is, maar mijn ervaring in dit geval versterkt zou hebben, is echter een klein minpunt tegenover de flater van formaat op het einde van 'Glasses'. Wellicht om het geheel van eerder duistere verhalen wat op te leuken en om toeristen te amuseren, is in de laatste gang een rij spiegels opgesteld. Aan touwtjes hangen een tiental verschillende brilmodellen, die u naar hartelust mag uitproberen. Deze walgelijke onderschatting van de verwachtingen van de toeschouwer is niet meer of minder dan een farce. Het is een slag in het gezicht van ondergetekende, die immers tegen eerdere verwachtigen in onder de indruk was van de tentoonstelling, maar ook een heel jammerlijke oneer aan Tuymans' meesterschap. 

Dit bittere einde doet echter niets af aan de zeer mooie opstelling van de fascinerende werken daarbinnen. Niet elk werk in de tentoonstelling is even boeiend, maar in de periode tussen 1995 en 2000 maakte Tuymans verschillende schilderijen met een uniek herkenbare penseelvoering en een intense politieke lading, die hem onmiskenbaar tot één van België's grootste meesters maken.