Meer zeggen met minder beelden: Farideh Lashai in MSK Gent

Het Museum voor Schone Kunsten (MSK) Gent toont nog tot zondag 7 mei de expo Ooggetuigen. Francisco de Goya & Farideh Lashai. Hoewel ik aanvankelijk niet geneigd was te gaan, vooral omdat ik Francisco de Goya's etswerk vorige zomer nog zag in Bordeaux (de stad waar hij in 1828 overleed), ben ik er vorige week toch terecht gekomen. Nu weet ik zeker: ik laat me niet nogmaals misleiden door een duffe, bruine MSK-reclamecampagne, die enkel steek houdt nadat je de tentoonstelling hebt gezien. Dit is echt de moeite. 

 

Los caprichos en Alice in Wonderland

De expo opent met Goya's reeks Los Caprichos, gemaakt tussen 1797 en 1798, en voor het eerst uitgegeven in 1799. Wie van etswerk houdt, kan in deze zalen zijn hart ophalen. De Spaanse kunstenaar toont zich meester van deze moeilijke en arbeidsintensieve techniek - ik liet me bijvoorbeeld vertellen dat hij een innovatieve techniek gebruikte waardoor hij zijn tekeningen (waarvan er enkele te zien zijn) niet in spiegelbeeld moest maken. De maatschappijkritiek waar deze kunstenaar zo bekend om is, komt onder andere terug in een prent als Estan Calientes (n. 13), waarin drie clerici hun eten zo snel naar binnen schrokken dat ze het er warm van krijgen. Verder: kinderen die hardhandig "opgevoed" (lees: mishandeld) worden, de excessen van de Spaanse Inquisitie en vrouwen die wreed zijn tegenover hun minnaar. Over het algemeen zijn Goya's prenten enigmatisch, moeilijk te interpreteren, omdat de kunstenaar op die manier zichzelf indekte voor vervolging. Dat lukte overigens niet helemaal, want de Inquisitie kantte zich tegen het boek.

Francisco de Goya, Los Caprichos  (1797-98), n. 23: Aquellos polvos.

Francisco de Goya, Los Caprichos  (1797-98), n. 23: Aquellos polvos.

Lashai confronteert de kijker met het naïeve verlangen naar een mooie en eenvoudige wereld - één die enkel bestaat in een kinderdroom? - en de pijnlijke vaststelling dat dromen ook nachtmerries kunnen worden.

In de zaal die daarop volgt zijn op verschillende schermen videoprojecties op beschilderde canvassen te zien. Een clash met Goya? Niet helemaal. De Iraanse kunstenares Farideh Lashai brengt op poëtische wijze een eigen interpretatie van de Iraanse geschiedenis, waarbij een klein wit konijn (Alice?) in confrontatie komt met andere dieren (onder meer raven en katten). Ze confronteert de kijker met het naïeve verlangen naar een mooie en eenvoudige wereld - één die enkel bestaat in een kinderdroom? - en de pijnlijke vaststelling dat dromen ook nachtmerries kunnen worden.

Net als bij Goya linkt Lashai het thema van de droom aan maatschappijkritiek. Op het derde en vierde scherm wordt het witte konijn samen met zijn konijnenvriendjes opgegeten door een kat en metamorfoseren de raven in ayatollahs. Lashai's progressieve linkse ideeën en haar beeldentaal werden trouwens gevoed tijdens het lezen van Bertolt Brecht en Shakespeare. Die invloeden zie ik ook in haar werk: de doeken zijn opgevat als podia voor de projecties. Farideh Lashai creëert in de eerste plaats een stage, waarop dan een verhaal verteld kan worden.

 

De gruwel van oorlog, in en buiten beeld

Francisco de Goya, Los Désastres de la Guerra (1810), n. 36: Tampoco.

Francisco de Goya, Los Désastres de la Guerra (1810), n. 36: Tampoco.

Na de eerste werken van Goya en Lashai, presenteert MSK ook een tweede paar: Goya's Los Désastres de la Guerra uit 1810 (enkel postuum geprint) en Lashai's When I Count, There Are Only You...But When I Look, There is Only a Shadow uit 2013. Hiervoor alleen is het de moeite naar Gent af te zakken: Lashai gaat rechtstreeks aan de slag met Goya's beroemde serie etsen door ze via photoshop te bewerken en er de figuren van weg te halen. Het is bijna niet te geloven dat de originelen van Goya nog nooit eerder bij haar werk getoond werden! Dat de combinatie noodzakelijk is om een complete kunstervaring op te dringen (want echt: er valt niet aan te ontsnappen) begreep ook het Prado in Madrid en The British Museum in Londen. Samen met de Mohammed Afkhami Collection maakten deze instellingen de expo mogelijk, en vanaf 30 mei verhuist dit deel van de expo naar Madrid

Eerst: Goya's reeks. De etsen tonen de gruwel van de Spaanse onafhankelijkheidsoorlog tegen Napoleon, en laten niets aan de verbeelding over. Een dode man hangt aan een boom, een soldaat snijdt een ander slachtoffer verticaal in twee, een groep gehavende vrouwen zwerft over een desolaat stuk land. Zwart-wit is op deze prenten eigenlijk bloedrood.  

Dan: Farideh Lashai. Hoewel ze van alle prenten de personages weghaalde, blijft de gruwel toch voelbaar. De verlaten "podia" vertonen nog tekenen van het gruwelijke schouwspel dat er werd opgevoerd. Wat overblijft is de tragedie in de vorm van een gedestilleerde tekening. Net als Goya kiest Lashai ervoor om de nationale geschiedenis een universeel karakter te geven. Geweld als dit heeft zich niet beperkt tot het Spanje van de achttiende eeuw, of Iran in de jaren zeventig: het is, helaas, iets dat blijft terugkomen. De aanklacht van deze kunstenaars is brandend actueel.

Nadat Lashai al Goya's etsen van hun hoofdspelers beroofde, liet ze hen via een videoprojectie bewegend terugkomen. De grote spot die op de tekeningen gericht is, beweegt onder de tonen van een Nocturne van Chopin. Die spot verwijst gepast naar een stukje uit de film The Dictator van Charlie Chaplin (1945). Daarin is Chaplin als Hitler te zien, die als een gek speelt met een grote wereldbal. Terwijl de wereldbol bij Chaplin nog deel is van zijn slapstick-optreden, is die bij Lashai gevuld met de harde realiteit. Ik eindig hier met een kort filmpje van het werk dat het MSK maakte naar aanleiding van de expo. Mij geeft het nog steeds kippenvel.