Precolumbiaanse kunst op de achtste verdieping

De Collectie Paul en Dora Janssen-Arts die de achtste verdieping van het Museum Aan de Stroom in Antwerpen bezet, is ondanks haar rijkdom veelal niet het eerste waar men aan denkt bij het horen van de naam 'MAS'. De collectie van het Antwerpse stadsmuseum huist in een indrukwekkend rood-stenen landmark en focust vooral op lokale geschiedenis en erfgoed. Bovendien bewandelen de meeste bezoekers het museum van beneden naar boven, en slechts weinigen bezitten nog even veel energie wanneer ze de achtste verdieping bereiken.

Precolumbiaanse kunst is de term die wordt gebruikt om de kunst van de Maya, de Inca's en de Azteken (en andere culturen) aan te duiden. Deze culturen bestonden in Midden- en Zuid-Amerika voor de komst van Christoffel Columbus, de Genuese ontdekkingsreiziger die voor de Spaanse kroon een nieuwe route naar India zocht. Die route vond hij niet, maar hij ontdekte wel een nieuw continent, bewoond door zogenaamde 'indianen'. In het MAS vielen vooral de voorwerpen van de Maya op. Dora Janssen-Arts licht in een video ook toe hoe vooral deze beschaving en de bijhorende beeldcultuur haar intrigeerde. Ik begrijp haar fascinatie: onder andere een beeldje van een man afkomstig van de Maya op het eiland Jaina uit de periode 250-900 n.C. valt op door de realiteitszin. Het is alsof je de precolumbiaanse bevolking nog écht kan ontmoeten.

Enige voorkennis is niet per se nodig om de tentoonstelling goed te kunnen begrijpen, maar helpt wel. De beeldentaal, die fel verschilt van de Europese ter zelfder tijd, is net als de kunst van de middeleeuwen doordrongen van symbolen. Kleuren, dieren en voorwerpen kunnen verwijzen naar godheden uit de polytheïstische godsdiensten van deze volkeren. Rituelen als het balspel, een ceremonieel spel waarbij een rubberen bal door een stenen korf werd gegooid, en mensenoffers leidden tot de productie van verschillende kunstvoorwerpen. De boeiendste beelden vond ik die van krijgers die op hun offering wachten. De uitdrukking op hun gelaat is bij de ene sereen, bij de andere een breed lachend. Ja, inderdaad: een lach!

Dit smiling-face beeldje is waarschijnlijk een sculptuur naar een ritueel waarbij mannen en vrouwen gedrogeerd werden, zich overgaven aan dans en muziek en vervolgens 'vreugdevol' de dood tegemoet gingen. Luguber, ja, maar het geloof van de precolumbiaanse volkeren beschouwde mensenoffers als noodzakelijk. Het bestaan van de aarde en het voortduren van de cyclus van de tijd hing af van die offers. Ze werden daarom ook bekeken als een positief iets. Zo werden afloop van het balspel niet de verliezers, maar de winnaars geofferd aan de goden. Zeker in de Veracruz-cultuur, die bestond tussen 100 en 1000 na Christus en waaruit dit beeldje afkomstig is, was het balspel erg populair. In El Tajin, een centrum van deze beschaving, werden 18 balspeelvelden gevonden!

IMG_1797.JPG

Het topstuk van de collectie Janssen-Arts in het MAS is zonder twijfel een beeldengroep van twee honden en een gehurkte krijger, eveneens uit de Veracruz-cultuur. De ineengedoken krijger valt op door zijn strakke gelaatstrekken en de honden zijn elegant afgebeeld. De beeldengroep krijgt dan ook een ereplaats in de expositie. Ze is opgesteld zodat de bezoekers er rond kunnen lopen en vanuit verschillende perspectieven de sculpturen kunnen bekijken. Vooral het profiel van de krijger is indrukwekkend. Deze drie beelden zijn trouwens erg goed bewaard voor aardewerk dat werd gemaakt tussen 400 en 800 n.C.! 

Een bezoek aan deze collectie brengt de kijker in contact met een vreemde cultuur. Verschillende voorwerpen komen aan bod, maar mij fascineerden vooral de aardewerken beelden. Verder is er ook kunst uit goud, jade en steen te zien. De precolumbiaanse voorwerpen verrijken onze manier van kijken en stellen ons bloot aan wat ongewoon is. Dat ongewone kon ik appreciëren, en hopelijk u ook.