Een theatrale Rubens in een provinciestad

rubens_sint_omaars_kruisafneming_saint_omer

Het Noord-Franse Sint-Omaars mag dan tijdens de middeleeuwen één van de belangrijkste steden van het graafschap Vlaanderen geweest zijn, daar is nu weinig van te merken. Het kleine maar charmante stadje in Nord-Pas-de-Calais doet vandaag eerder slaperig en braaf aan. Toch, versta me niet verkeerd, Sint-Omaars is zeker een bezoek waard. Niet in het minst om Pieter Paul Rubens' Kruisafneming die ik er compleet onverwacht tegenkwam.

De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal staat op de top van de heuvel waarop Sint-Omaars in de 11e-12e eeuw als stad ontstond. Ze vormde het hart van de religieuze gemeenschap van kanunniken en bij uitbreiding ook van de groeiende stad. Op wandelafstand van de kathedraal bevindt vandaag nog zich de marktplaats en wie de heuvel afloopt, is zo bij de abdijruïnes van Sint-Bertijns. In de kathedraal, die best elegant is (maar ook weer niet adembenemend), ligt een cenotaaf voor de heilige Audomaris die zijn naam aan de stad gaf. Verder is er nog een astronomische klok uit 1558 te zien. Tot zover: niets adembenemend.

De echte wauw-factor van deze plek ligt bij de Kruisafneming van Rubens (1612) die plots in één van de galerijen aan de zijkant van de kerk komt opduiken. De plaatsing van dit werk aan het einde van een galerij zorgt ervoor dat je er als kijker als het ware naartoe gezogen wordt. De zwart-witte tegels op de vloer en de hoge spitsbogen creëren een extra dramatisch effect - lekker barok - en de gouden lijst licht op door invallend licht. Wat wil een mens nog meer?

rubens_saint_omer_sint_omaars_kruisafneming

Op het schilderij zelf zien we Jezus die van het kruis wordt genomen, met aan zijn voeten Maria en Maria Magdalena. In de kathedraal wordt de bezoeker aangemaand om "het lijden van Christus te contempleren", maar ook wie daar geen voeling mee heeft kan vol bewondering blijven kijken naar dit werk. Hoewel de religieuze boodschap natuurlijk van belang is en alleen maar versterkt wordt door de context waarin het werk hangt, vielen mij toch ook andere dingen op. Christus' lijkkleur deed me denken aan de dode lichamen op het Vlot van Medusa van Géricault (200 jaar later!) en daardoor ook aan de stroom vluchtelingen op bootjes die hun leven riskeren over de Middellandse Zee. Lijden is lijden, en dood is dood.

Christus’ lijkkleur deed me denken aan de dode lichamen op het Vlot van Medusa van Géricault (200 jaar later!) en daardoor ook aan de stroom vluchtelingen op bootjes die hun leven riskeren over de Middellandse Zee.

Wie zonder religieuze bril kijkt, zal misschien ook sneller de theatrale ondertoon van dit doek zien. Rubens' Kruisafneming is op alle mogelijke manieren geënsceneerd. Aan de basis van het scherpe licht-donker contrast lijkt een ware spotlamp te liggen, die vanuit de linkerbovenhoek wit licht schijnt. De man rechts van het kruis staat in de schaduw, maar de (hoofdrol)spelers vangen allemaal meer dan voldoende licht. De houding van de personages is erg onnatuurlijk - let op Maria's dramatisch uitgestoken arm - en de compositie is zo sterk in evenwicht dat het bijna te veel van het goede is. De ladders vormen samen een X-vorm en het kruis geeft het schilderij een duidelijk ankerpunt. 

Die overdreven gestileerde component van het werk ervaar ik tegelijkertijd als storend en verrijkend. Enerzijds neemt het wat van de onvoorspelbaarheid en magie van het werk weg (ik weet nu "hoe het in elkaar zit"), anderzijds boezemt het ook ontzag in en zorgt het voor een fijn aha-moment (genre "ik weet hoe het werkt!"). Bovendien zou Rubens Rubens niet zijn zonder die schuin opgaande beweging. Ook typisch voor deze schilder zijn de goed uitgevoerde gevoelsuitdrukkingen, prachtig geschilderde kledingstukken en geaccentueerde spiermassa's. Een goede dosis barokke theatraliteit, dat is het. Of anders uitgedrukt: een bijzonder aangename ontdekking. 

Hoe zeggen ze dat ook weer in het Frans? Ca vaut le détour? In dit geval alvast ook: bienvenue chez les Ch'tis... Op naar Sint-Omaars!