Paraplu's en naakt: Saul Leiter in het FoMu

Saul Leiter (1923-2013) was van grote invloed op de moderne en hedendaagse fotografie. Zijn werk, vooral dat uit de jaren 1940 en -50, behoort tot een stijl die bekend raakte onder de noemer New York School of Photography. Toch bleef Leiter tot het einde van zijn leven relatief onderbelicht.

Onbekendheid is een privilege

Saul Leiter, Red Umbrella, 1958, ©The Estate of Saul Leiter.

Saul Leiter, Red Umbrella, 1958, ©The Estate of Saul Leiter.

De grote overzichtstentoonstelling die het FoMu dit najaar aan hem wijdt, opent met deze quote: “I have been ignored most of my life. I was always very happy that way. Being ignored is a great privilege.” De carrière van Saul Leiter is zeker succesvol te noemen. In 1954 maakte hij bijvoorbeeld deel uit van de tentoonstelling Emerging Talent, gecureerd door Clement Greenberg en vanaf de jaren 1950 werkte hij decennialang als modefotograaf voor onder meer Elle, Vogue, Esquire en Harper’s Bazaar. Hij heeft van zijn fotografie kunnen leven, iets wat maar weinig kunstenaars kunnen zeggen, maar wellicht kwam Leiters werk als kunstfotograaf door deze betaalde opdrachten op een laag pitje te staan.

Zijn modefotografie speelt slechts een kleine rol in de tentoonstelling in het FoMu, waar de nadruk ligt op Leiters pioniersrol binnen de ontwikkeling van de kleurenfotografie als kunstvorm. Hij begon namelijk al met kleurenfoto’s in 1946, toen er nog helemaal geen artistieke waarde aan toegekend werd. Leiter gebruikte kleurenfotografie meer bepaald om het New York van zijn tijd – gele taxi’s, kleurrijke verkeerslichten, gigantische billboards, rode paraplu’s, etc. – tot leven te brengen. Zijn beelden zijn dan ook iconisch en spreken enorm tot de verbeelding. Iederen die ooit al naar New York reisde, zal er het typische straatbeeld in herkennen, inclusief ondergetekende, die ten prooi viel aan een lichte vorm van nostalgie.  

In een beduidend aantal werken laat Leiter paraplu’s zien, die zelfs doorgaans de gezichten van menselijke subjecten verbergen. Slechts zelden brengt hij een persoon rechtstreeks of helder in beeld: als gezichten niet bedekt zijn door een paraplu, dan zijn ze wel vervaagd door sneeuw, mist of regen. Daarnaast fotografeert Leiter vele gezichten of objecten achter een (winkel)ruit, wat naast dat flou-effect ook zorgt voor een gelaagd beeld. Zijn citaat over de voordelen van genegeerd worden is dus niet uit de lucht gegrepen. Het lijkt een fundamentele houding, die ook in zijn werk prominent aanwezig is.

Open en bloot, maar toch niet helemaal

Eén van Saul Leiters 'painted nudes', ©The Estate of Saul Leiter / Sylph Editions. 

Eén van Saul Leiters 'painted nudes', ©The Estate of Saul Leiter / Sylph Editions. 

Leiters aantrekking tot het verborgene en het discrete lijkt in tegenspraak met een ander groot deel van zijn oeuvre, namelijk zijn naaktportretten. Een groot deel van de tentoonstelling wordt ingenomen door (mij totnogtoe onbekende) foto’s van verschillende vrouwen uit Leiters vriendenkring. Deze portretten behoren tot zijn minst gekende werken. In tegenstelling tot zijn straatbeelden van New York tonen deze werken wel het gezicht van de geportretteerde, en ook veel meer. Open en bloot, of toch niet?

Af en toe zijn de naaktportretten openlijk erotisch, maar dat is zelden het geval. De blikken van de geportretteerde dames zijn eerder verlegen of bescheiden, zich niet bewust van de camera of het oog van de kijker. Leiters behandeling van het vrouwenlichaam is eerder teder en gevoelig dan sexy. Verleiding is niet zijn intentie. Het daagt me dat zelfs het tegendeel waar is, wanneer ik iets verderop een groot aantal overschilderde foto’s zie.

Naast fotograaf was Saul Leiter immers ook schilder, al lijkt ook dat deel van zijn kunstpraktijk een beetje verborgen te zijn gebleven. In de tentoonstelling hangen gewone schilderijen – kleurrijke abstracte werken op Japans papier en van bescheiden formaat. De overschilderde foto’s zijn een ander paar mouwen. De verf ligt zo dik op de foto’s dat die nog amper als zodanig identificeerbaar zijn. Het onderwerp – naakten – is wel nog duidelijk. De kleurrijke verflagen nemen echter alle erotiek, lichamelijkheid en zelfs perspectief weg. Wat overblijft zijn haast cartooneske, semi-komische figuurtjes. Los van het feit dat ik niet bijster enthousiast ben over Leiters kleur- en verfgebruik in deze werkjes, trekt zijn verlegenheid zich ook hier door. De personen in zijn foto’s van New York zijn verborgen door paraplu’s, winkelruiten of weersomstandigheden; zijn naaktportretten door verf. Saul Leiter leefde als kunstenaar graag in de schaduw en hield ook zijn subjecten graag verborgen voor de rechtstreekse blik van de kijker. 

Sfeerbeeld van de opening van Saul Leiters retrospectieve tentoonstelling in het FoMu. 

Sfeerbeeld van de opening van Saul Leiters retrospectieve tentoonstelling in het FoMu.