Sereniteit en gruwel: Dirk Bouts' Marteldood van de heilige Erasmus

IMG_1791.jpg

In mijn vorige blog over precolumbiaanse kunst in het MAS schreef ik over enkele aardewerken beelden uit de Maya- en Veracruz-cultuur. Zeker de sculpturen van krijgers die op hun offerdood wachten, fascineerden me. De rust die bepaalde beelden uitstralen staat in tegenstelling tot een meer instinctieve angstreactie. Als kijker voelde ik me ongemakkelijk bij het zien van die fatalistische beelden: waarom legt een man zich neer bij zijn offering? Ik was niet de enige bij wie de rust opviel. Iemand die mijn blog gelezen had, reageerde via mail en legde een boeiende link naar de Vlaamse Primitieven, die wreedheid ook op een verstilde manier afbeeldden.

"Ik deel jouw fascinatie voor deze kunst waarin ik verwantschap (wreed & transcendent) speur met sommige voorstellingen van onze Vlaamse primitieven, zoals de Marteldood van de heilige Erasmus door Dirk Bouts in de Leuvense Sint-Pieterskerk"

Ik was al langer van plan om in de Sint-Pieterskerk de werken van Dirk Bouts te gaan bekijken, maar nu had ik daar nog meer reden toe. Wat was daar nu juist te zien? Het middelste paneel van de Marteldood van de heilige Erasmus beeldt een heiligenlegende af die in de late middeleeuwen aan populariteit won. Erasmus, een derde-eeuwse bisschop uit Italië (soms verward met die van Antiochië!), zou als martelaar voor het christelijke geloof gestorven zijn. Op het paneel is te zien hoe zijn darmen worden opgewonden aan een windas terwijl Erasmus zelf verstijfd op de pijnbank is vastgebonden. De dunne touwen rond zijn polsen en voeten lijken onnodig: de heilige ondergaat zijn marteling zonder enig verzet of vertoon van pijn. De verstilling die dit vijftiende-eeuws schilderij zo boeiend maakt, wordt gedragen door een erg verfijnde compositie. Bouts laat de zijpanelen, waarop links de heilige Hiëronymus en rechts Bernardus van Clairvaux te zien zijn, doorlopen in het middenpaneel. De horizontale boog die de drie luiken verbindt - te zien in de grens tussen het groene gras en de zanderige ondergrond, wordt gecompenseerd door de verticale lijnen van de heiligen en de rechters op het middenpaneel. Maar niet alleen de compositie zorgt voor eenheid, ook het heldere kleurenpalet doet dat. De rode tinten lijken langs links het middentafereel binnen te dringen, de zwarte langs rechts. Het felle rood van de mantel van Hiëronymus komt immers terug in de mijter van Erasmus en de mantel van één van de rechters. Het diepe zwart van Bernardus' mantel is terug te zien in die van Erasmus die zijn hoofd ondersteunt.

Schermafbeelding 2015-02-19 om 15.32.24.png

Deze afbeelding van de heilige Erasmus is uniek in zijn soort: op andere schilderijen van andere kunstenaars werd veel meer nadruk gelegd op het zware lijden van de gelovige. Bouts maakte een bewuste keuze voor stilstand en soberheid. Heiligen die geduldig hun lijden ondergingen, stelden een voorbeeld voor de christelijke maatschappij. Aanvaarding van het martelaarschap komt op dit paneel op dezelfde wijze naar voren als bij de precolumbiaanse krijgers. Verschillende culturen, verschillende religies, maar wel eenzelfde sereniteit.