De ridderziel ontrafeld: the Artist/Knight in het kasteel van Gaasbeek

Het kasteel van Gaasbeek en het hedendaagse kunstlandschap zijn al lange tijd twee handen op één buik. Na het populaire Kairos Castle van curator Joke Hermsen snijdt het kasteel met The Artist/Knight nu een heel ander thema aan. Het onderwerp van deze tentoonstelling is niet de klassieke middeleeuwse ridder in zijn harnas en zwaard, maar de moderne en hedendaagse kunstenaar als erfgenaam van het ridderideaal. De hedendaagse ridder/artiest vecht voor zijn of haar idealen, en geeft niet op bij tegenslagen. Hij of zij vertrekt net vol overgave vanuit de eigen kwetsbaarheid om zo tot nieuwe kracht te komen. De tentoonstelling toont aan dat deze filosofische interpretatie van het hedendaagse ridderverhaal in heel wat culturen actueel blijkt te zijn: de artiesten komen letterlijk vanuit de hele wereld. Van Pakistan tot de Verenigde Staten: ridders vindt men overal.

Adeela Suleman, ‘Mubarinzun – No More Series 1’, 2014

Adeela Suleman, ‘Mubarinzun – No More Series 1’, 2014

Kubra Khademi, ‘Armor’, 2015

Kubra Khademi, ‘Armor’, 2015

Enkele  highlights van de tentoonstelling zijn alvast de performance-video ‘Lancelot’ van Jan Fabre, waarin de kunstenaar een uitputtende strijd voert tegen zichzelf, ‘The Hero’ van Marina Abramovic, waarin een ode wordt gebracht aan de eigen roots, met de uitnodiging om ook nieuwe zaken te omarmen. Ook de Afghaanse Kubra Khademi is een échte ridder, die door een vrouwelijk harnas te dragen in de straten van Kabul de aandacht wil vestigen op vrouwenrechten in Afghanistan. Voor haar strijdbare idealen betaalde zij een hoge prijs: zij werd omwille van haar kunst het land uit gezet, maar enkele jaren later omwille van haar moed door het Franse ministerie van Cultuur tot ridder geslagen.

Enkele kunstenaars maakten ook een nieuw werk speciaal voor de tentoonstelling: Benjamin Moravec maakte een prachtig ridderlijk zelfportret dat zeer mooi tentoon gesteld staat in de gallerijzaal. De Bulgaarse Oda Jaune beeldde dan weer de ridderlijke hartstocht op anatomische wijze uit in haar werk ‘evermore’ en de Duitse Jonathan Meese schreef voor de tentoonstelling een manifest over de dictatuur der kunst, in navolging van zijn performance-video waarin hij de ridder Parsifal aan het woord laat.

Een rode draad in de tentoonstelling zijn de schaakspelen. De Engelse term ‘knight’ slaat niet enkel op de ridder, maar ook op het schaakstuk dat in het Nederlands ‘paard’ genoemd wordt. Het is het schaakstuk dat de meest alternatieve sprongen maakt, onwetend waar het zal uitkomen. De schaker is dan weer een metafoor voor de ridder, die tijdens het schaakspel fysiek en mentaal uithoudingsvermogen moet tonen. Tracy Emin, Damien Hirst, Barbara Kruger en Yoko Ono hebben allemaal een alternatieve visie op schaakspelen. Emin gebruikt het als een uiting van de hoofse liefde, Ono als een ode aan het pacifisme, Kruger als een toonbeeld van provocatieve beeldtaal en Hirst als een reflectie over de kracht van medicijnen. De verschillende schaakspelen zijn een echte gids doorheen de hele tentoonstelling. De kunstwerken passen stuk voor stuk in het hedendaagse ridderideaal, maar zijn ook te verbinden met de geschiedenis van het kasteel: de werken lijken wel gemaakt voor het kasteel, niet enkel op esthetisch vlak, maar ook op het niveau van de interpretatie.

Benjamin Moravec, zonder titel, 2017

Yoko Ono, ‘Play it by Trust’ (whie chess set), 1966/2009

Yoko Ono, ‘Play it by Trust’ (whie chess set), 1966/2009

Curator Joanna De Vos wilde als het ware het ‘hart laten kloppen in het kasteel van Gaasbeek’. Dit realiseerde zij door op een zeer zorgvuldige, ingenieuze manier een internationale groepstentoonstelling samen te stellen met respect voor de geschiedenis en vaste collectie van het kasteel, doordrongen van een filosofisch 20e en 21e eeuwse ridderethos. Daarbij had zij veel respect voor het kasteel en zijn geschiedenis. Een taak die niet gemakkelijk gebleken is. Het inclusief beleid dat het kasteel van Gaasbeek kenmerkt, maakt dat de tentoonstelling zich aan een zeer divers publiek kan verwachten, waarvan sommigen enkel voor de kunst en anderen enkel voor de geschiedenis komen. En al zijn er enkelen die beiden wel kunnen appreciëren, Meiro Koizumi’s kamikazepiloot in de totaal verduisterde ridderzaal is voor sommigen echter een stap te ver.

Het gastenboek in het kasteel staat dan wel vol jammerende commentaren en mondige bezoekers laten al eens hun afgrijzen blijken over die tentoonstelling die hen verhindert het kasteel goed te bezoeken. Andersom storen kunstliefhebbers zich aan het kasteel en haar omgeving, en zijnze van mening dat een‘white cube’ de tentoonstelling meer tot zijn recht zou laten komen. Persoonlijk ben ik helemaal in de ban van the Artist/Knight. Volgens mij is het concept perfect uitgewerkt, zo puur, zo eerlijk en evenwichtig. Het kasteel is op een zeer respectvolle wijze versmolten met de moderne en hedendaagse kunstwerken. Het is een totaalspektakel, een all-in ticket. Als historica én kunstliefhebber is deze originele en sterke expo alvast helemaal geslaagd.