Up in the air. Artefact-festival STUK

"Artefact is een tentoonstelling en kunstenfestival waar hedendaagse beeldcultuur, actualiteit en maatschappelijke uitdagingen centraal staan," zo lees ik op de website van het festival dat jaarlijks door het STUK Leuven georganiseerd wordt. Dit jaar werden die doelen gekoppeld aan het thema "luchtruim"; een thema dat me aanvankelijk nogal breed en weinig verrassend leek. Ik verwachtte me aan een verzameling kunstwerken die weinig interdependentie zouden tonen, maar moet toegeven dat Up in the air een erg samenhangende tentoonstelling is. Niet alleen de werken zelf konden me bekoren, ook creëert de expo een geweldige spanningsboog.

In het eerste luik van de tentoonstelling worden de kijkers geconfronteerd met de aanwezigheid van krachten en fenomenen die onzichtbaar in de lucht hangen. Het werk van Frederic Guerts visualiseert de zwaartekracht in relatie met luchtdruk - wat trouwens best actueel is, nu Einsteins zwaartekrachtgolven nog maar een week geleden voor het eerst gezien werden! Kunstenaar Ief Spincemaille bewijst aan de hand van foto's hoe krom het aardoppervlak is. Op vijf kilometer strand liet hij één lange meetlat liggen, die in het midden de grond raakt en aan de uiteinden al boven het hoofd van een man hangt. We zien als bezoekers dingen die we wel weten, maar nog nooit echt zagen.

Paolo di Trapani/CoeLux, CoeLux Systems 45 HC (2016) © Kristof Vrancken / STUK

In een installatie van Paolo di Trapani is het juist omgekeerd: we zien iets waarvan we weten dat het er niet is. In een houten box volg je als kijker een gang, en na drie keer de hoek om te gaan, kom je plots in een kamer vol zonlicht. Gesimuleerd zonlicht, zo te verstaan, al is het moeilijk te geloven dat het niet echt is. De felle "zon" geeft warm gelig licht en de schaduw valt schuin op een bankje. Di Trapani liet zich inspireren door de Belgische wetenschapper Marcel Minnaert die schreef over Light and Color in the Outdoors. Ook de bekende Amerikaanse kunstenaar James Turrell (wiens werk ik altijd al fascinerend vond) liet zich door dit werk beïnvloeden. In zijn 'sky-spaces' bevestigt hij Minnaerts vaststelling dat de mens zelf kleur geeft aan de lucht: het zijn ruimtes die Turrell ontwerpt waarin de lucht een tweedimensionaal kleurenvlak lijkt. Wat ver is, lijkt in Turrells ruimtes plots erg dichtbij. Een korte documentaire over zo'n 'sky-space' project van Turrell in Arizona laat je met open mond achter en sluit op schitterende wijze de eerste (en sterkste) zaal van de expo af.

Bilal Bahir, Memory Station (2015) © Kristof Vrancken / STUK

In het hoofdgebouw volgen nog twee erg poëtische zalen, waar eerst 'de wolk' en dan 'het object' in het luchtruim centraal staan. We zien papieren vliegtuigjes, gesimuleerde tornado's en een mooie serie tekeningen van de Iraakse kunstenaar Bilal Bahir. Die serie toont eerst Bahirs kinderlijke fantasie over wat er in de lucht rondvliegt: tapijten en ooievaars die baby's brengen. Toch maakt ze daarna ook een verbinding met het tweede (maatschappijkritische) deel van Up in the air. Gevechtsvliegtuigen en raketten tonen de koude realiteit van de Golf-oorlog door de ogen van een kind. Het luchtruim - toch niet zo onschuldig.

The Center for Genomic Gastronomy & Nicola Twilley, Smog Tasting: smog synthesizer (2015) © The Center for Genomic Gastronomy

Dat dreigende aspect van het luchtruim wordt verder uitgediept in het tweede luik van Up in the air, een luik dat ook fysiek verwijderd is van het hoofdgebouw. De bezoekers moeten even door de buitenlucht om twee andere ruimtes te bereiken. De werken in die zalen tonen meer beweging (video, soundscape, projectie) en meer maatschappelijk engagement. Hier gaat het niet over "wetenschappelijke" aspecten van de lucht, het gaat niet over het namaken van wolken en het staren naar de hemel; wel over smog, drones en de invasie van technologie. Steunend op het idee dat opgeklopt eiwit voor 90% uit lucht bestaat, werkten The Center for Genomic Gastronomy en kunstenares Nicola Twilley samen voor het kunstwerk Smog Tasting: Smog synthesizer. Een kleine "smogkamer" maakt het mogelijk om verschillende recepten samen te stellen, die telkens refereren aan verschillende geografische locaties. Met het eiwit dat die lucht opnam, werden meringues gemaakt. Ik proefde er twee en echt lekker waren ze niet. Dat is eigenlijk ook logisch: het hele werk is een aanklacht tegen de luchtvervuiling die smog is.

De twee luiken die Up in the air samenbrengt, zorgden ervoor dat 'lucht' voor mij een minder evident gegeven werd. De oncontroleerbaarheid van een briesje, het vluchtige van een wolk en het sculpturale van een zwerm spreeuwen (video van Laurent Grasso) zijn kleine details die een dag inderdaad bijzonder kunnen maken. Fijn dat ik daar in het hoofdgebouw van het STUK weer aan herinnerd werd. Anderzijds doet de expo ook beseffen dat er gevaren boven ons hoofd hangen. Al vliegend beperken drones onze privacy, bommenwerpers nemen elke dag opnieuw ontelbare levens en fijnstof vervuilt wat we dagelijks inademen. Nogal een dualistische ervaring, al stoorde me dat niet. Zonde eigenlijk, dat een intelligente tentoonstelling als deze maar twee weken opgesteld staat. Nog tot 21 februari kan u gaan kijken, en als ik u was, zou ik dat doen.