Video in een beeldentuin. Bill Viola in Yorkshire Sculpture Park

In het modderige (maar mooie) Yorkshire Sculpture Park bieden de Chapel en Underground Gallery momenteel niet alleen beschutting tegen weer en wind, maar ook een overzicht van Bill Violas werk. De tien video-installaties die er worden tentoongesteld zijn dan wel gemaakt tussen 1995 en 2015, ze sluiten qua thematiek en beeldentaal toch naadloos bij elkaar aan. Meer nog, taal en thematiek lopen soms in elkaar over, waarbij het niet duidelijk is (en er ook niet toe doet) of de tegenstelling man/vrouw een middel, of een onderwerp is. Er zijn nog meer duo's die meermaals terugkomen: water en vuur, kleur en grijstinten, contemplatie en actie. Viola haalde zijn inspiratie in mystieke literatuur uit de christelijke en boeddhistische traditie. Ook Chinees taoïsme en islamitisch soefisme liggen aan de grondslag van zijn verbeelding, die door die brede basis een weerspiegeling is van globalisering en multiculturaliteit. 

Tristan's Ascension (The Sound of a Mountain Under a Waterfall), 2005, projectie 580 x 325 cm - vier stills uit de film die 10 minuten duurt

De keuze vanwege het Yorkshire Sculpture Park om juist Bill Violas videokunst te tonen legt zichzelf uit tijdens het kijken naar zijn werk. In Tristan's Ascension is water de stuwende factor in de video. De oerkracht van een natuurlijk element verbindt Violas wereld met de glooiende heuvels van het beeldenpark, waar water een glansrol speelt in het landschap. Tristan's Ascension is een video die tien minuten duurt: een man ligt neer op een rechthoekige (graf)steen en krijgt steeds meer water over zich heen. Wat begint met enkele druppels wordt een krachtige waterstroom, maar al snel wordt duidelijk dat de waterval achterstevoren afspeelt. De druppels stijgen van de grond op naar de lucht en uiteindelijk beweegt ook de man zelf naar boven. Het werk symboliseert de opname van de ziel in de ruimte. Dit proces wordt begeleid met een sterke soundscape, die eerst enkele druppels laat horen en dan evolueert naar het oorverdovend geruis van een waterval. In het Yorkshire Sculpture Park werd het beeld geprojecteerd op een hoge rechtopstaande muur in de kapel. Tijdens het kijken naar dit werk hield ik me geruisloos stil, en pas toen het gedaan was besefte ik dat ik bijna buiten adem was. Met een stijve en gespannen rug had ik met opengesperde ogen naar dit werk gekeken. Niet alleen merkte ik meteen dat het geïnspireerd was door mystici, het leek alsof ikzelf iets mystieks had meegemaakt.

Three Women, 2008, plasma-scherm 155,5  x 92,5 x 12,7 cm - video duurt 9:06 minuten

In de Underground Gallery - tien minuutjes wandelen (en bekomen) van de Chapel - is het hele parcours van de tentoonstelling in het donker gehuld; enkel de installaties geven licht. De eerste drietal werken (waaronder Three Women) gaan over de scheiding tussen leven en dood, alhoewel ik er als historica-in-spe ook een lijn tussen heden en verleden in zag. Achter een watergordijn kleurden de personages zwart-wit, terwijl ze wanneer ze voor het water stonden scherp en kleurrijk in de lens keken. Het symboliseerde voor mij de ontmoeting die de historicus heeft met een personage uit de geschiedenis: een klein detail kan van een onbeduidende naam plots een levendige historische figuur maken. 

Na deze drie werken kom je als bezoeker het het nieuwe werk The Trial (2015) tegen, en daarna een oudere installatie met projectie op hangende doeken genaamd The Veiling (1995). Beide werken maakten een link met natuurfenomenen die ook in het Sculpture Park te vinden zijn: The Trial is zoals Tristan's Ascension gebaseerd op water, The Veiling speelt met ruimte en wind. Ze brachten me terug naar de ijzige wandeling die ik ervoor in het park had gemaakt. Warmte vond ik weer bij Night Vigil (2005-2009), een video-dyptiek die rond vuur draait. Aan de linkerzijde is een vrouw in staat van contemplatie kaarsen aan het aansteken. Het beeld is duidelijk geïnspireerd door de christelijke traditie van kaarsen te branden in een kerk, maar vuur heeft natuurlijk ook in andere godsdiensten een belangrijke betekenis. Op het rechterpaneel loopt een man vanuit de verte op een brandend vuur af. Hij loopt door het vuur op de lens af, terwijl de vrouw op hetzelfde moment door een plas water op de kijker afstapt. Opnieuw beeldt Viola de mens uit op weg (of op zoek?) naar een plek die na de dood komt. Het hiernamaals is in zijn werk toegankelijk via water, en via vuur, via vrouwelijke bezinning en mannelijke actie. 

Night Vigil, (2005-2009), linkerpaneel (totale grootte twee panelen: 201 x 528 cm)

Bill Viola maakte zowel Night Vigil als Tristan's Ascension in een samenwerking met regisseur Peter Sellars en de dirigent Esa-Pekke Salonen. De collaboratie deed zich voor naar aanleiding van Richard Wagners opera Tristan und Isolde, en beide werken wijzen inderdaad op de (tragische?) afloop van het verhaal. Beide geliefden sterven en zullen elkaar dan eindelijk na de dood vinden. De opera ging in 2005 in première in Parijs. In het Yorkshire Sculpture Park is Wagners muziek niet te horen in combinatie met de slow-motion videos, maar als ik me beide dramatische kunstuitingen samen inbeeld, kan ik alleen maar bedenken dat dat voor een erg intense ervaring moet gezorgd hebben. Dat was de tentoonstelling die ik zag eigenlijk ook. 
Wie niet in het noorden van Engeland geraakt voor tien april, hoeft trouwens niet te treuren. Museum De Pont in Tilburg heeft drie werken van Viola in de permanente collectie en in maart dit jaar zal in de Brusselse Sint-Michiels en Sint-Goedele-kathedraal het werk The Martyrs tentoongesteld worden. Dat hing eerder al in de Londense St Paul's Cathedral en is een permanente installatie van Viola rond aarde, vuur, water en lucht. Ongetwijfeld de moeite. Niet alleen omdat Bill Viola kunst maakt die zonder een woord uitleg meteen naar je hart gaat, maar ook omdat een kerk de perfecte locatie is voor zijn spirituele werk.