Wangechi Mutu (deel I). Collagewerk in Mu.Zee

Bij de ontvangst van haar Emmy Award klaagde actrice Viola Davis de raciale ongelijkheid in de filmwereld aan. Het is even slikken wanneer de waarheid van haar woorden doordringt. Halle Berry was immers maar iets meer dan tien jaar geleden de eerste zwarte vrouw die de Oscar voor Beste Actrice in de wacht sleepte, terwijl de belangrijkste filmprijs al 87 jaar uitgereikt wordt. Het is te gemakkelijk te denken dat alle ongelijkheden de wereld uit zijn: de slavernij en de apartheid zijn afgeschaft en op papier hebben zwarten dezelfde rechten als blanken. Ongelijkheid en racisme zijn echter latent aanwezig in de westerse cultuurindustrie, en bij uitbreiding de hele westerse samenleving.

Primary syphilitic ulcers of the cervix (uit de serie "Histology of the Different Classes of Uterine Tumors"), 2006

De Afro-Amerikaanse kunstenares Wangechi Mutu maakt van het gevecht tegen de (seksuele en culturele) discriminatie van de Afrikaanse vrouw haar levenswerk. Kunst kan een cruciale rol spelen in het zichtbaar maken van deze sluimerende discriminatie en de nood aan verandering. Het is het wapen bij uitstek voor een strijd tegen een onzichtbare vijand. Het weerzinwekkendste is niet zozeer de ongelijkheid op zich, maar het feit dat dergelijke ongelijkheden op de oppervlakte afwezig lijken. Het feit dat Mutu van haar kunst gebruik maakt om deze problematiek aan te kaarten, maakt haar werk activistisch en uitermate fascinerend. Dergelijke kunst confronteert de blanke kijker met deze problematiek en creëert een platform voor debat.

In haar collagereeks “Histology of the Different Classes of Uterine Tumors” (2006), momenteel te zien in de tentoonstelling ‘Europese spoken’ in Mu.Zee, werkt Mutu rond de ‘white male gaze’ in een postkoloniale context. Voor wie worden kunstwerken gemaakt? Doorheen de hele kunstgeschiedenis is het geësthetiseerd vrouwelijk naakt een populair en vanzelfsprekend thema, en het esthetische genoegen van de mannelijke blanke kijker dominant. Sinds koloniale tijden is het Afrikaanse vrouwenlichaam voor de blanke man bovendien een exotisch lustobject bij uitstek. Tegelijk is het exotische onbekend en bedreigend. De Afrikaanse vrouw staat ook voor een mystieke en ontembare (‘dierlijke’) oerkracht. Met dat dualisme speelt Wangechi Mutu in haar collages.

De twaalf onomwonden maar complexe collages in de reeks behandelen de psychologische toe-eigening door zwarte vrouwen van blanke dominantie en discriminatie op basis van ras en gender. Net als in oudere werken combineert Mutu afbeeldingen uit pornografische magazines en damesbladen met eigen details in inkt of verf. In dit geval projecteert ze racistische en seksistische stereotypes op een subtiele manier in geconstrueerde vrouwenhoofden, die er door de collagetechniek verminkt uitzien.

Adult female sexual organs (uit de serie "Histology of the Different Classes of Uterine Tumors"), 2006

De lay-out van de collages doet denken aan pagina’s in wetenschappelijke publicaties, zoals die eruitzagen in de achttiende en negentiende eeuw. Dit past volledig in de context van de tentoonstelling in Mu.Zee. Die combineert immers belangrijke stukken uit de collectie van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika van Tervuren met de visie van enkele hedendaagse kunstenaars. In het koloniale tijdperk verschenen natuurkundige bijdragen over de plaatselijke fauna en flora, maar ook over inboorlingen. Afrikanen werden bestudeerd zoals men een nieuw ontdekte diersoort zou bestuderen. Op zo gedetailleerd mogelijke tekeningen werden delen van het lichaam en opmerkelijke bevindingen aangeduid. Mutu speelt met dit specifieke onderdeel van de koloniale geschiedenis door ook in haar collages bepaalde delen aan te duiden met een wetenschappelijke term, of door bepaalde lichaamsdelen van haar vrouwelijke constructies uit te vergroten. De collage “Primary Syphilitic Ulcers of the Cervix” is opgebouwd rond een wetenschappelijke tekening van een het vrouwelijk geslachtsorgaan. Hier zijn stereotiepe elementen toegevoegd die duidelijk maken dat het om een Afrikaanse vrouw gaat: kroeshaar en dikke lippen.

Verschillende elementen in de collages verwijzen naar de verleiding die van exotische, Afrikaanse vrouwenlichamen uitgaat (lippen, ogen, benen), terwijl andere delen (horens, uitgestoken tongen, schaamhaar) inspelen op de dreigende kracht die van het exotische lichaam uitgaat. In de hoofden van deze gemutileerde vrouwen is te zien hoe ze het beeld dat andere van hen hebben internaliseren. Andere collages, zoals “Adult Female Sexual Organs” tonen zwarte vrouwen met een beeld van een blank fotomodel in hun hoofd – of hoe de enen sociaalhistorisch geconditioneerd zijn om de anderen te benijden.

Wangechi Mutu intrigeert en daarom besloot ik mijn verhaal over haar kunstwerken in twee delen op te splitsen. Het vervolg leest u binnenkort hier op Ik kijk kunst. Ondertussen krijgen we beiden tijd om haar boodschap goed te laten inzinken.