Zot Geweld/Dwaze Maagd

In het Mechelse Hof van Busleyden loopt tot 11 december een tentoonstelling rond Rik Wouters' sculptuur Zot Geweld (1912), een werk dat in het Frans ook bekend is als La vierge folle. In een vierkante museumzaal is elke hoek er volgens één thema ingericht: 'schoonheid', 'moraliteit', 'dans' en 'evenwicht'. Werken uit elke periode van de kunstgeschiedenis worden er gecombineerd tot een associatief maar betekenisvol geheel.

Wouters' Zot Geweld vanuit vier verschillende hoeken getekend. Een geslaagde huisstijl voor de expo Zot Geweld/Dwaze Maagd.

Wouters' Zot Geweld vanuit vier verschillende hoeken getekend. Een geslaagde huisstijl voor de expo Zot Geweld/Dwaze Maagd.

Nel (Hélène) Duerinckx danst vol overgave

Isadora Duncans choreografie werd blootsvoets uitgevoerd en de danseuses droegen een (sexy) klassiek Grieks geïnspireerd tenue. Ingrediënten genoeg om heel wat stof op te doen laaien - en om Wouters compleet betoverd achter te laten.

Wouters' sculptuur Zot Geweld toont Nel, zijn muze, dansend op één been. De inspiratie voor deze pose verkreeg Wouters na het zien van een dansvoorstelling van Isadora Duncan. Die laatste kunnen we gerust één van de grondlegsters van de moderne dans noemen. Ze danste aan het begin van de 20e eeuw geen klassiek ballet, maar ontwikkelde een eigen uitbundige en natuurlijke stijl. Haar choreografie werd blootsvoets uitgevoerd en de danseuses droegen een (sexy) klassiek Grieks geïnspireerd tenue. Ingrediënten genoeg om heel wat stof op te doen waaien - en om Wouters compleet betoverd achter te laten.

Wassily Kandinsky, Tanzkurven, 1926

Om die danshistorische achtergrond te illustreren, hangt er in de expo de affiche van de voorstelling die Nel en Rik Wouters in 1907 in de Muntschouwburg zagen. De combinatie van geschiedenis en kunst is terug te vinden in mooie gestileerde Tanskurven van Kandinsky. Dat essay komt uit de Antwerpse Hendrik Conscience bibliotheek, die onder andere ook een vijftiende eeuwse druk uitleende. Zoals reeds gezegd: er een bonte verzameling werken te zien!

Die zijn onderling allemaal associatief verbonden. Bij het thema dans brengt ons dat bijvoorbeeld bij een kleurrijk schilderij van Jules Schmalzigaug, een persoonlijke favoriet van KMSKA-museumdirecteur Manfred Sellinck. De commentaar op dat werk van danshistoricus Staf Vos (die de expo mee curateerde) is gevat en persoonlijk. Over Schmalzigaug's danszaal uit de belle-epoque schrijft hij dat het hem bijna voorkomt als een rave-party, "een werveling van lijven en sensaties". De kracht van dit deel van de expo ligt erin dat ik anders kijk naar dat Zot Geweld dat ik al zo vaak in het Middelheim in Antwerpen zag. Nu zie ik niet enkel een momentopname, maar beeld ik me ook de beweging die eraan vooraf ging (en op volgt) in. Zowel Kandinsky als Schmalzigaug dragen daaraan bij. 

Jan Sluijters, Naakte vrouw, 20e eeuw (© Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen)

'Evenwicht' en 'schoonheid'

Twee thematieken die, naar mijn mening, minder bijdroegen aan de expo, zijn 'schoonheid' en 'evenwicht'. Inhoudelijk vond ik deze iets te slap. Ze deden me niet anders kijken. Evenwicht is onlosmakelijk verbonden aan dans en kon misschien daarin geïntegreerd worden. Schoonheid wordt op een al te gemakkelijke manier behandeld - slechts één (weliswaar schitterende!) sculptuur van Rodin gaat over innerlijke schoonheid. Mannelijk schoon? Bijna niet te zien.

Dat betekent niet dat de helft van de expo gewoon over te slaan is. Hoewel de thema's misschien niet veel bijdragen aan een nieuwe kijk op de sculptuur van Rik Wouters, worden er wel erg mooie en boeiende werken getoond. Op zichzelf blijven deze werken echt hun mannetje staan. Jan Sluijters' Naakte Vrouw is altijd al één van mijn favorieten geweest. Een felroze vrouw draait haar rug naar de schilder, haar kleren vallen op de grond. Een kunstwerk dat het spel van de verleiding perfect afbeeldt, vind ik. Verder zien we nog Modigliani, Lucas Cranach, Marlène Dumas... 

Ik zie een vrouw die onbeschaamd met armen en benen in de lucht aan het dansen is. Independent woman! En ja, dat is een Beyoncé-referentie.

La vierge folle, de Dwaze Maagd

Terug naar Wouters' sculptuur. Die kreeg voor 1912 in het Frans een andere naam en dat zorgt ervoor dat de betekenis ook verandert. In La vierge folle zit een zeker moreel oordeel verwerkt, namelijk dat over een maagd die dwaas (onkuis?) is. Isadora Duncans dans werd opgevoerd met een doorschijnend tenue - geen klassiek korset - en dat zorgde al voor voldoende polemiek. Wouters' Nel is helemaal bloot! 

Grijpt Wouters terug naar de klassieke verhalen over Dionysische vrouwen die in de bossen dansen? In de hoek over dans wordt daar alvast een link naar gelegd. Maar de Dwaze Maagd komt van méér dan het Dionysische alleen. Het luik over moraliteit toont een affiche voor een parfum dat 'La vierge folle' heet. Henri Bataille schreef in 1910 een theaterstuk met dezelfde titel. Dat werd in Antwerpen opgevoerd en gepromoot met een liggend naakt op de affiche. We kunnen besluiten: deze titel is duidelijk ingebed in een historische context. 

Rik Wouters, Rustende vrouw, 20e eeuw (© Koninklijk Musuem voor Schone Kunsten Antwerpen)

Rik Wouters, Rustende vrouw, 20e eeuw (© Koninklijk Musuem voor Schone Kunsten Antwerpen)

Twee tekeningen van Wouters laten zien dat hij de grens tussen onschuldig en "verdorven" naakt aftast. Herwig Todts schrijft over Wouters' Suzanna en de grijsaards dat zij het tegenovergestelde is van de dwaze maagd: ze is een kuise vrouw die ten onrechte van overspel wordt beticht. De aquarel Rustende vrouw (Nel) toont een totaal ander type. Met hoge kousen en een halsketting doet ze denken aan Manets Olympia, nog zo'n symbool van verleiding. De ene tekening beeldt een Bijbels verhaal af waarin de vrouw zich schaamt voor haar naakte lijf, de andere toont een liggende Nel die haar eigen seksualiteit omarmt.

Beyoncé en Nel (Zot Geweld): 'owning their sexuality'?

Beyoncé en Nel (Zot Geweld): 'owning their sexuality'?

Opnieuw kijk ik anders naar de sculptuur in het midden van de ruimte. Ik zie een vrouw die onbeschaamd met armen en benen in de lucht aan het dansen is. Independent woman! En ja, dat is een Beyoncé-referentie. Ook de oproep dat 'women should own their sexuality' werd in 2014 door "Queen Bey" de wereld in gestuurd. Is dat niet exact wat Nel, ons zot geweld, doet? Het is in ieder geval een oproep die in feministische milieus (met name in de Black Feminism beweging) veel heeft losgemaakt.

Rik Wouters moet in 1912 ook doorgehad hebben dat zijn muze niet beschaamd is of hoeft te zijn. Hij ruilde toen zijn titel Dwaze Maagd voor Zot Geweld in. De sculptuur waarrond de expo draait wordt aan de hand van het thema 'moraliteit' een symbool voor de vrije beleving van seksualiteit, geslacht terzijde. Rik en Nel: beiden vol lust, vol liefde, vol vitalisme. Een tijdloos feministisch statement? Ik kijk er na Zot Geweld/Dwaze Maagd alvast anders naar.