Performance in Extra City: een allegorische zoektocht naar bevrijding

Extra City in Antwerpen kondigde het driedaagse evenement The Image Generator II begin deze maand aan als “een happening op het raakvlak tussen performance en beeldende kunst”. In het geval van Alexis Blake en haar Allegory of the Painted Woman is dit wel erg letterlijk te nemen. Zelden zag ik een performance die zo helder en zo moedig de confrontatie en de dialoog aanging met de beeldende kunst – en dan nog niet eens zomaar ‘beeldende kunst’, maar bijna de gehele westerse kunstgeschiedenis. 

foto van de performance van het kunstwerk Allegory of the Painted Woman van Alexis Blake

De performance begint met twee tegenover elkaar zittende vrouwen. De ene vrouw declameert een naam, waarop de andere vrouw een bepaalde positie aanneemt. Langzaamaan, en gestuurd door de titel van het stuk, daagt het besef dat het gaat om afbeeldingen van vrouwen doorheen de kunstgeschiedenis: “Danae, Magdalena, Maria, Diana, Judith, Afrodite, …”. Deze scène geldt als introductie. Hierop volgen scènes waarin beide vrouwen de reeks houdingen steeds opnieuw en in dezelfde volgorde aannemen. De namen worden nu niet meer luidop geroepen, maar een groep van vier muzikanten speelt een aantal korte noten die de dansers begeleiden.

In het heerlijk leesbare en immer relevante boekje Ways of Seeing schreef John Berger onder meer over de status en functie van de naakte vrouw in de westere schilderkunst. Het (vrouwelijk) naakt is een aparte categorie in de canonieke schilderkunst. De vrouw functioneert daarbij steevast als een aangenaam uitzicht. De hoofdrolspeler is dan ook niet de vrouw die zich gewillig tegen het kader van het werk vleit, maar de man voor wiens blik dit aanzicht bedoeld is.

Alexis Blake formuleert een slimme en ludieke kritiek op dit hoge genre van de westere kunst. Zelfs voor iemand die de meeste schilderijen en sculpturen waaraan ze refereert niet kent, zijn de posities die de dansers aannemen herkenbaar. Het zijn de houdingen die vrouwen maatschappelijk – via reclame, televisie, fotografie, verhalen, … – aangeleerd krijgen. Het zijn sociale constructies waarmee vrouwen zich (soms seksueel, soms maatschappelijk) aan mannelijke dominantie onderwerpen. Vrouwen worden geconditioneerd om deze fysieke inprentingen als enige manier van overleven te zien. Kort gezegd: als vrouw moet je er vooral mooi en gewillig uitzien om iets te bereiken in een door mannen gedomineerde wereld.

Door het snelle repetitieve tempo van de bewegingen geeft Blake deze conditionerende houdingen van de kunstgeschiedenis een bijna ridicuul karakter. De korte, plompe tonen van de vier muziekinstrumenten brengen bovendien de typische muzikale begeleiding bij de films van Charlie Chaplin en Buster Keaton in herinnering. Humor is een toegankelijke manier om de schaamtevolle blik van de personages in traditionele naakten te overwinnen.

Edouard Manet, Olympia (1856)

Manets Olympia maakte natuurlijk als eerste komaf met deze schaamte toen ze de kijker vol uitdagende trots recht in de ogen keek. Dat was een eerste stap. Blake breekt echter los van de klassieke kunsten en transponeert haar kritiek naar het dagelijks leven. De komische en tegelijk agressieve herhaling van Allegory of a Painted Woman staat mij als vrouwelijke kijker toe mijn eigen houding te contempleren. De titel van de performance slaat enerzijds op de actie van de dansers, die geschilderde vrouwen uitbeelden. Anderzijds slaat het ook op mij en elke vrouw wiens lichamelijkheid geprogrammeerd is door de geschilderde vrouwen. De dansers doen verwoede pogingen om zich, met horten en stoten, sneller en trager, van de kunsthistorische mannelijke blik te bevrijden. De performance heeft echter een open einde en stopt bijna zo plots als ze begon. De bevrijding hoeft immers niet op een allegorisch niveau plaats te vinden. Blake giet de stemloze, bekeken vrouwen van de kunstgeschiedenis in een choreografie die met een koppige kracht de bevrijding van een andere – ditmaal vrouwelijke – kijker in gang hoopt te zetten.

Het performance-evenement The Image Generator II liep van 5 tot 7 februari 2016 in Extra City in Antwerpen. De bijhorende tentoonstelling, eveneens getiteld The Image Generator II, is nog tot 28 februari te bezoeken op dezelfde locatie.